Sepúlveda, El Tano

Badago aukera Luis Sepúlvedaren lanak euskaraz irakurtzeko: euskarara ekarriak izan dira, besteak beste, Maitasun eleberriak irakurtzen zituen agurea, Patagonia Esxpress, eta Kaio baten historia eta hegan egiten irakatsi zion katuarena.

Gaur, ordea, txiletarraren beste istorio bat euskaraz irakurtzeko aukera duzue Berbaratzan: «El Tano». Jatorrizko istorioa Últimas noticias del sur liburuan irakur dezakezue, zeina Patagonian eginiko bidaia bateko kontakizunek osatzen baitute. Luis Sepúlveda eta Daniel Mordzinskiren elkarlanaren fruitu honek aukera ematen dio irakurleari, bataren hitzen eta bestearen argazkien bidez, Patagoniako bidaia horren zapore paregabea dastatzeko. Hona hemen altxor horren zatitxo bat euskaraz:

EL TANO

 

 

El Maitén zen gure helmuga, bertan hasten baitzen La Tronchitaren bidaia Esqueleruntz. Eguna argitzen hasi berria zen, Lezana lakuaren ekialdeko ertza atzean utzi genuenean, eta, Pedro Cifuentesen ‒Pedro Patagonia lagunartean‒, basoko maitagarrien eta iratxoen pozerako, oraindik ez zen ageri mapetan. Goiz hotza eta argia zen, kantuan ari ziren txori goiztiarrak, txantxangorriak kuxkuxean zebiltzan aristokrata txiki iletsuen manerekin, eta okilaren etengabeko tok tok hotsak agurraren erredoblea zirudien.

Laino bakar bat ere ez zegoen patagoniar zeruan. Abiadura motelean sei bat orduz gidatzeko asmoa genuen, Cholila lakuaren inguruetara iritsi arte, eta atseden hartzeko eguzkiaren ordurik beroenetan, deabruzkoak baitira ozono geruzaren zuloa mundu australaren gainean kokatu zenetik. Nahikoa mate belar generaman, zigarretak, ur beroa termo batean, eta Pedro Patagoniaren amak oparitu zigun poltsa bete opil frijitu. Egun bikaina atera zen, haizea etengabe zebilen, Renault automobil frantsesen kontzesionario batek babestutako auto zuriaren tankea beteta geneukan, eta gure aldartea ezin hobea zen.

Poliki gindoazen harri koskorrezko errepide batean, izan ere, patagoniarrek dioten moduan, larritzea da ez iristeko modurik onena, eta presa alde egiten dutenek soilik daukate. Gainera, aldian behin geratu egin behar ginen, jaitsi, ireki eta ostera itxi egin behar genituen ganadua alanbradaren alde batean edo bestean mantentzeko balio zuten langak. Irekitzea erreza da, baina ixteko denbora behar da, gautxoek asmatutako mekanismo bitxiak ulertu arte. Halako uneetan badirudi teroek[1] oro har sarkasmoz karranka egiten dutela. Poeren beleak errepikatzen zuen «inoiz gehiago ez»; teroak ez dira beleak, baina langa bat okerreko aldetik itxi nuen batean, argi entzun nituen adarren batetik zetozen «boludo» karrankari gardenak.

Azken oztopoa igarotakoan, Cholilara doan bidean sartu ginen, harri kozkorrezkoa hori ere. Nire lagunak bere Leica errepasatzen ziharduen, nahiz eta ez zegoen argazkiak ateratzeko gauza handirik. Iparrean, hegoan eta ekian Patagoniako estepa mehatsa geneukan, eta, mendebaldean, urrun eta berde, mendilerroaren magalak. Herrietako apaizak bezain serio, chimango[2] batzuk begira geneuzkan telegrafo dorre baten behatokitik, eta hegan egiten hasiak ziren nire lagunak kamera altxatu zuenerako.

Patagoniako estepa

Lainoekin edo gabe, patagoniar zerua beti baxu ikusten da, beste latitude batzuetako bobeda zerutar ezin zabalagoa izateari utzi eta bidaiaria zanpatzen du. Lehenagoko bidaia batean, Mayo ibaiaren inguruan zaldiz nindoala, kontrako norabidean zihoan gautxo batekin topo egin nuen. Ezin esan dezaket topo egin genuenik, zalduna lo zegoelako; hobeto esanda, zaldiek egin zuten, eta parez pare geratu ziren, gizakien ohiturak gogora ekarriz. Gelditasunak asaldatu egin zuen zalduna, eta begiak ireki zituen.

‒Zer moduz zaude, lagun? ‒agurtu ninduen.

‒Ondo, eta zu? ‒erantzun nion.

‒Hementxe, zeruaren eta lurraren artean ‒esan zuen, eta zaldia ezproiez jo zuen.

Eta, hala da. Patagoniar estepan zeruaren eta lurraren artean zaude. Horri ordoki aldagaitza gehituz gero, edozer gauza, objektu edo xehetasun ikus daiteke, nahiz eta oso urrun egon, eta guztiak izaera berria hartzen du, ohiz kanpokoa.

Kotxeak bazuen kasete-jogailu bat, eta guk Jorge Cafruneren kasete bat. «El Urugay no es un río, es un cielo azul que pasa» arnasa betean elkarrekin kantatuz igaro genituen lehen 30 kilometroak, eta ez zitzaigun axola izan haizearen umorea aldatu eta ufadaka hasi izana, ibilgailua astintzeraino, alboetan hautsezko gortinak harrotuz. Bide bakartiari erreparatzen genion, ez genuen topatu beste ibilgailu, pertsona edo zomorrorik, harik eta hautsaren ondorioz lausotutako zerbait zerumugan ikusi genuen arte.

Geure zuzenbide berean oinez zihoan gizon bat zen. Harrapatu egin genuen. Gaztea zen, ile beltz luzea zeukan, bibote lodia irribarre amultsuaren gainean, eta begiak hautsetik babesteko motorzale betaurrekoak.

Nire lagunak leihoa ireki eta «egun on, lagun» esanez agurtu zuen, eta «hala izan dadila» alai batekin erantzun zion.

‒Nora zoaz, lagun?

‒Aurrera, ia mundu guztia bezalaxe ‒erantzun zuen.

‒Logika zapaltzailea ‒gehitu zuen nire lagunak, eta aurrera joaten ikusi genuen. Erraz mugitzen zen, haize eta hautsaren arteko ibilaldi hartaz bereziki disfrutatuko balu bezala. Batzuetan esku bat zuzentzen zuen betaurrekoetara, bisera moduko bat eratuz, eta zerumuga arakatzen zuen. Berriro harrapatu genuen.

‒Zerbaiten bila zabiltza?

Gelditu egin zen, betaurreko babesleak altxatu eta arretaz begiratu zigun erantzun aurretik.

‒Biolin baten bila nabil.

Zergatik ez? Ba al dago gauza zentzuzkoagorik esteparen erdian biolin bat bilatzea baino? Orratz baten bila zebilela erantzun izan baligu, ondorioztatuko genuen bakarrik uztea komeni zen ermitau bat zela, baina biolin bat gozotasunaren edo tristuraren metafora da; hortaz, erantzun genion azken 30 kilometrotan ez genuela bakar bat ere ikusi.

‒Ez naiz harritzen, baina aurkituko dut. Bilatzen duenak, aurkitzen du ‒baieztatu zuen, eta, esan zuen moduagatik, autoa bide bazterrean utzi, eta guk ere bilatzeari ekin genion.

Egundoko hauts zurrunbilo hartan pare bat kilometroz ibili eta gero, hitzik esan gabe, haizearen txistua entzunez eta ezezagunak txistukatzen zuen errepertorioa ‒Silvio Rodriguezen kantetatik hasita Caballeria rusticanara arte‒, argi ikusi genuen bereziki zaila zela baldintza haietan biolin bat bilatzea. Ardiak ikusi genituen, teroak, ardi gehiago, Calafateko plumeriak[3]; baina harizko instrumentu baten antzik zuen ezer ez. Hala ere, tipoaren irribarreak aldagaitza zirudien, bilatzen jarraitzeko haren grinak bezalaxe.

‒Biolin hori, noiz galdu zenuen, lagun?

‒Nork esan du galdu nuela? Nola galduko nuen oraindik aurkitu ez badut?
‒iruzkindu zuen beste logika erakustaldi zapaltzaile batez.

Oinez jarraitu genuen, biolinaren bila, erdi itxitako begiez, bazter guztietan sartzen zen hautsa saihesteko, nahiz eta tipo hari, betaurrekoei esker, ez zion molestatzen.

‒Izenik baduzu? ‒galdetu zion nire lagunak.

‒Posible al da izenik ez edukitzea? Beste edozein kristau bezalakoa naiz. Izen bat daukat, noski, baina El Tano deitzen didate, nire aita tanoa[4] zelako. Calabriakoa zen aita. Txe, ez baduzue bilatzen jarraitu nahi, ez zaudete behartuta niri laguntzera.

Ez da bidezkoa kontrakoa esatea 42. paraleloaren hegoaldean biolin bat bilatzea bezalako zeregin serio batekin tematuta dagoen norbaiti; beraz, pausaje motelean jarraitu genuen. Haizea, hautsa eta haize gehiago. Tarteka, nire lagunak eta biok elkarri begiratzen genion, eta hitzik esan gabe adosten genuen «bi kilometro gehiago, eta autora itzuliko gara», harik eta tipoak pausoa azkartu zuen arte; azkarrago ibiltzera behartu gintuen lehenengo, eta gero estepa erdian metatutako egur pila batera arte korri egitera. Hesien arrastoak ziren, adar oso lehorrak, trenbidearen trebes zatiak; ezohiko su bat pizteko guztia prest zegoela zirudien, eta, estaltzen zuen hautsa aintzat hartuta, egur hark denbora dezente zeraman han.

El Tanok kazadora kendu zuen, eta egur zatiak banatzeari ekin zion. Hautsa kentzen zuen, usaintzen zuen, kolpetxoak jotzen zituen hatz koskorrekin belarria gerturatuz; eta, halako batean, trebesa zati bat banandu zuen, eta arreta berezia eskaini zion, zilarrezko mailu txiki batez kolpatzen zuela. Gero motorzale betaurrekoak kendu zituen, eta begiak emozioagatik bustita egur zatia besarkatu zuen.

‒Aurkitu dugu, mutilak! Hilabeteak neramatzan bila, eta azkenean aurkitu dut ‒oihukatu zuen bozkariotsu, eta besarkatu egin gintuen aurkikuntza ospatzeko.

El Tano

Egur zatiak 70 bat kilo pisatuko zituen, eta hiruron artean bideraino eraman genuen. Esfortzua ez zitzaion axola, El Tanok bere zoriona ospatzen jarraitzen zuen. Egurra generamala, azaldu zigun kasualitateak ez zuela zerikusirik kontu harekin, zeren bazekien, ferrokarrila eraikitzeko ‒Expreso Patagónico zaharra‒, ingelesek Patagoniako Andeetako basorik handienak suntsitzeaz gain, Indiatik ekarritako egurrak ere erabili zituztela. Egur finak, egur bikainak, musikarako egindako egurrak, ziurtatu zigun El Tanok.

Bidera itzulitakoan, nire lagunak galdetu zion nola pentsatzen zuen zurtoin pisutsu hura garraiatzea.

‒Norbait pasatuko da, kamioi bat, karreta bat. Ez dut estutasunik ‒erantzun zuen, altxorra laztantzeari utzi gabe.

‒Axola ez bazaizu, autoaren bila joango naiz ‒eskaini nion.

‒Itzela, mutilak! Eraman nazazue etxera, eta nik mesede hori arkume erre batekin eskertuko dizuet.

Inoiz ez dugu El Tano ahaztuko atzeko eserlekuan, egur pusketa hari samurtasunez begira, kantatuz, etorkizun gozo bat ziurtatuz hatz luzedun interprete ilehori baten eskuetan.

Bidean lau ordu generamatzanean, «Cuesta del Ternero 5 km» zioen seinale baten parean geratu ginen. Bertan bidexka bat jaiotzen zen, eta hark eraman gintuen okrez margotutako egurrezko etxe handi xamar batera.

‒Iritsi gara. Ongi etorri, mutilak.

Lantegi-etxe ezin ordenatuago batera sartu ginen. Punta batean, lanerako banku handi baten atzean, non, sarjentek eta kautxuzko zerrendek eutsitako kontrabaxu bat ikus zitekeen, lanabesak eta erremintak zeuden errenkan, zeregin zahar eta eder baterako. Handik oso gertu, buztinezko ontzi batzuen etiketek alkimia edo erdi aroko beste arte galduren baten izenak gogorarazten  zituzten: trementina olioa, goma guta, drago odola, alma de mar.

‒Musika pixka bat, mutilak? ‒galdetu zuen El Tanok, eta Vivaldi entzun zitekeen 42. paraleloaren hegoaldean.

El Tano 1980an Patagoniara iritsitako luthier bat zen, konbentzituta andeetako basoetan aurkituko zuela primerako harizko instrumentuak egiteko behar den egurra. Iritsi zenean 20 urte zituen, eta diktadurak Buenos Airesera ekarritako une lazgarrietatik ihesi zebilen. Patagonian hezi zen zuhaitz bizidunez eta aurrerapenaren izenpean sakrifikatutako basoen hondamendiz inguratuta; aurrerapen hark abeltzain gutxi batzuei bakarrik ekarri zizkien onurak, eta, gero, azalpenik gabe desagertu zen. Enborren hazkundearen sekretu guztiak ezagutzen zituen, haizeak lehortzean nola eragiten zuen, izerdi hodietan gorde zitezkeen sentsualtasun akustiko ñimiñoenak ezagutzen zituen, malgutasuna lortzeko zenbait onddok dituzten onura oparoak, eta, era berean, modu erabat autodidaktan graduatu zen musikaren historia unibertsalean.

Haren lantegi-etxean, bideko guztietan bezala, ez zegoen elektrizitaterik, herri globalaren[5] txoko hartara oraindik ez zelako iritsi, eta nork daki linea elektrikoa noizbait iritsiko ote den; baina ez zitzaion axola. El Tanok sormen handiko bi esku zeuzkan, zeintzuk erreka bat desbideratu zuten, mekanismo asmotsu bat eraiki uraren energia aprobetxatzeko, eta horri esker zentral hidroelektriko txiki bat sortu zuen, makinak engranaje eta asbesto zerrenden bidez mugitzeko, eta, halaber, musika ekipoa energiaz hornitzeko.

Arratsa eta gaua igaro genituen El Tanoren etxean. Arkumea erretzen zen bitartean, emazteaz eta alabez hitz egin zigun, zeinak handik urrun bizi ziren, herri globaleko herritarrei inork ez baitie galdetu eskolarik ba ote duten. Geroago, mate baten eta bestearen artean, brontzezko zepiloekin egur zatia lantzen ikusi genuen, kolore gorri bizi bat piztu zen arte; biolin baten bihotz bizidun taupakaria.

Kanpoan, haizeak ulu egiten zuen inbidiaz. Barruan, El Tanok egurraren sekretuak erakutsi zizkigun; pieza hura eratuko zuten zainen zurruntasunaren berri eman zigun, zeintzuk, pieza landutakoan, behar besteko malgutasuna emango zioten. Erresonantzia kaxa izango zena, zedro egur zati bat zen, eta hari ebano zati bat gehituko zion instrumentuaren masta izan zedin. Berehala, jarraitu zuen El Tanok, trintxak jokoan sartuko ziren, haiekin larako-etxeak[6] egiteko.

Haizea zebilen arren, kanpora atera ginen izarrei begira erretzera. Kontu honi garrantzirik eman gabe, El Tanok aitortu zigun izen handiko luthierra zela. Kontratu esklusibo bat zuen Berlingo Orkestra Sinfonikoarekin, instrumentu bakarrak, errepika ezinak konpontzeko eta egiteko, zeintzuk lehenengoz Patagoniako bakardadean soinu egiten zuten.

Hurrengo egunean oso goiz abiatu ginen. Azken mateak hartu genituen El Tanorekin, eta joan ginenean lanari lotu zitzaion, egurrari, biolinari, egunen batean kezkatutako espiritu bat poztu zezan; edo Latinoamerikako nostalgia gehiagoz bete zezan, musikaria Bechoren antzerakoa denean, nire anaia Alfredo Zitarrosaren milongakoa:

Bechok nahi duena da gizona den biolina

izendatzen ez dituena maitasuna eta mina…

expresso patagónico

[1] Vanellus chilensis izeneko hegaztia.

[2] Milvago chimango izeneko hegaztia.

[3] Amerikako tropiko eta hego tropikoan hazten den landare mota, Apocynaceae familiakoa.

[4] Napolitano izenondoaren apokopea da tano Río de la Platako espainolez, baita jatorri italiarreko pertsona askoren izengoitia ere, Napolikoak izan ala ez.

[5] Uneko eta mundu mailako informazioa komunikatzeak gizartean nahiz kulturan nola eragiten duen deskribatzeko terminoa.

[6] Harizko instrumentuetan, sokak tinkatzeko larakoak edo ziriak egoten dira bertan.


Oin ohar guztiak itzultzailearenak dira.

Jatorrizkoa: Luis Sepúlveda, Daniel Mordzinski, Últimas noticias del sur, 2012, Espasa narrativa.

 

Elixabet

Advertisements

One thought on “Sepúlveda, El Tano

  1. Pingback-a: Ehungarrenez | Berbaratza

Zer deritzozu?

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Aldatu )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Aldatu )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Aldatu )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Aldatu )

w

Connecting to %s