Iraganeko islada

Bartzelona

Isilpean zetorren, oinutsik, astiro-astiro, inork ikusi gabe pasa nahiko balu bezala. Ez zutela antzemango pentsatuz bizi zen, edo bizirauten zuen, hobe esanda. Ez zekien, baina, bakoitzak baduela bere lekua, edota betebeharra, eta laino beltz arteko eguzki-izpi bakarti eta ahul gisa sentitu arren, berebiziko garrantzia zuela jakin barik zirauen.

Hala uste zuen, ez zekien, baina, udako gaurik beroeneko haize frexko boladaren besteko poztasuna zekarrela, eguraldi sargoriaren osteko zaparrada bezainbesteko inportantea zela, ezinbestekoa zela haren inguruan, hura gabe hutsunea egongo litzatekeela, lainoek azken izpi hori haien gain hartzean, iluntasuna gailenduko zela. Baina hala uste zuen, eta ez zekien zer gerta zitekeen alde eginez gero, eta hala egin zuen, eta izandakoaren itzala baino ez zuen utzi, irribarre goxo baten islada.

Maite

Ehungarrenez

Badira dagoeneko ia-ia hiru
urte Berbaratzako lehen loreaBerbaratza
ernatu zela. Geroztik era
askotako makina bat post
argitaratu dugu, bateko
itzulpenak, besteko
sorkuntza-lanak, hitzez
azaldutako irudiak. Hasi
ginenean gutako inork ez
zuen espero Berbaratzak hain
luze eta sasoi oneko iraungo
zuenik. Baina, tira, askotan
gertatzen da uste denaren
alderantzizkoa, ezta?

Gaurkoa 100. argitalpena da,
zalantzarik gabe, elkarlanaren
eta laguntasunaren fruitua. Eta
zuri, irakurle fin horri, eskerrak
eman nahi dizkizugu arreta eta
interesagatik. Eman
Berbaratzaren berri interesa
izan dezaketen lagunei, eta
guztion artean lau haizetara
zabalduko dugu!

 

Duela ia hiru urte sortu genuen Berbaratza ataria eta geroztik makina bat posta argitaratu dugu, ehungarreneraino iritsi arte! Hori dela eta, argitalpen guztiak biltzen dituen katalogo bat egin dugu. Helburua zera da: orain arteko testuak eskura jartzea, testu motaren araberako bilaketa erraztea, egun hartan irakurri eta hainbeste gustatu zitzaizun argitalpena berriro ere erraz bila dezazun. Gainera, urtemugak parada aproposa izaten dira atzera begiratzeko eta ordura arte jarraitutako bidearen inguruan gogoeta egiteko.

Hasiera-hasieratik argi izan dugu Berbaratzaren helburua zein den: gustuko ditugun testuak euskara itzultzea edo guk geuk sortzea, euskararen munduari gure ekarpen txikia egiteko. Eta helburu hori gauzatzeko bidean, aniztasuna bilatu dugu orain arte. Askotariko kultura, herrialde eta gaiak plazaratzen saiatu gara, eta hain ezagunak ez diren egileen ahotsa bilatu dugu maiz. Beraz, gure blogaren bidez autore edo gai berriren bat ezagutu baldin baduzue, edo besterik gabe, irakurketa gozagarri suertatu bazaizue, danbolinik gabe dantzan hasiko gara!

Hala ere, ezin dezakegu uka testu-genero zehatz bat nagusitu dela gure atarian; izan ere, agerikoa da narrazioak hartu duela esparrurik zabalena, batez ere, ipuin laburrek. Atsegin handiz itzultzen ditugulako izango da agian, eta, noski, gustura itzultzen dena irakurleek ere gustura irakurriko dutela espero dugu.Orain arte aipatutakoa berresten du jarraian ikus dezakezuen ipuin laburren zerrenda luzeak:

Idazlea Izenburua Itzultzailea Jatorrizko hizkuntza Testu mota
Txanogorritxu Ainhoa eta Elixabet EU Ipuina
Alas Clarín, Leopoldo Euli jakintsua Ainhoa ES Narrazioa
Atwood, Margaret Amaiera zoriontsuak Ainhoa EN Ipuin laburra
Benedetti, Mario Aingeruaren sexua Maddalen ES Ipuin laburra
Böll, Heinrich Barregilea Elixabet DE Ipuin laburra
Böll, Heinrich Pasadizoa lanaren morala gutxitzeaz Ainhoa DE Ipuin laburra
Borchert, Wolfgang Ogia Elixabet DE Ipuin laburra
Campbell, Melodie Biktima perfektua Ainhoa EN Ipuin laburra
Chopin, Kate Ordubeteko istorioa Maite EN Ipuin laburra
Coll, Pedro Emilio Apurtutako hortza Elixabet ES Ipuin laburra
García Márquez, Gabriel Larunbateko lapurra Maddalen ES Ipuin laburra
Gustavo Adolfo Becquer Hosto lehorrak Ainhoa ES Ipuin laburra
Hemingway, Ernest Zubiko agurea Maddalen EN Ipuin laburra
Kästner, Erich Maiz etortzen al da hona Stobrawa jauna delako gizon bat? Elixabet DE Ipuin laburra
Konny Gizon tantakaria / Lanaren kantua Maddalen DE Ipuin laburra
Mansfield, Katherine Krabelina Ainhoa EN Ipuin laburra
Reinig, Christa Eskorpioia Elixabet DE Ipuin laburra
Stamm, Peter Neskarik politena Ainhoa DE Ipuin laburra
Schweblin, Samanta Txoriak ahoan Elixabet ES Ipuin laburra
SupGaleano Gabezia Elixabet ES Ipuin laburra
SupGaleano Izarrarteko bidaia Ainhoa ES Ipuin laburra
SupGaleano Lorearena da errua Maddalen ES Ipuin laburra
TAZ Zuhaitza hartzera etorriko? Muxu. Aita Maddalen DE Ipuin laburra
Walter Benjamin Neguko goiza Lourdes Izagirre Ondarra eta Silvie Strauß DE Ipuin laburra
Wolf, Johann Wilhelm Sugea suzko basoan Elixabet DE Ipuin laburra

Ipuinak ez dira, hala ere, narrazio-generoaren baitan landu ditugun testu bakarrak, eleberriari ere bere tartea eskaini baitiogu. Hiru urte hauetan, hainbat eleberriren pasarteak itzuli ditugu, eta itzulpen horiek gure irakurleei amua botatzeko aukera gisa baliatu ditugu, nolabait esatearren. Ezpainak eztiz busti, eta gehiago nahi izatekotan, liburua osorik irakurri beharko!

Idazlea Izenburua Itzultzailea Jatorrizko hizkuntza Testu mota
Dangarembga, Tsitsi Nervous conditions Ainhoa EN Eleberria
Mebtouche, Ali Herri baten ohoreagatik Maite FR Eleberria
Minier, Bernard Ez itzali argia Maite FR Eleberria
Minier, Bernard Drama lirikoa Maite FR Eleberria
Regener, Sven Neue Vahr Süd Maddalen DE Eleberria

Narrazioak alde batera utzita, poesia aipatu behar dugu; gutxiagotan landu dugun arren, geroz eta presentzia handiagoa hartzen ari baita Berbaratzan. Hemen duzue orain arte itzuli ditugun olerkien zerrenda:

Idazlea Izenburua Itzultzailea Jatorrizko hizkuntza Testu mota
Carducci, Giosuè Neguko unadura / Antzinako negarra Maite IT Poesia
Carducci, Giosuè Trena Maite IT Poesia
Ezezaguna Koloreduna Elixabet EN Poesia
Londers, Albert Marsella Maite FR Poesia
Mistral, Gabriela Iheslaria Maite ES Poesia
Sands, Bobby Ama maitea Maddalen EN Poesia
Storni, Alfonsina Moderna / Erosentzat Maddalen ES Poesia
Storni, Alfonsina Otsemea Maddalen ES Poesia
Storni, Alfonsina Arkatz bat Maddalen ES Poesia
Textor, Katharina Elisabeth Urte oso baterako errezeta Ainhoa DE Poesia

Eta askoz gutxiago izan diren arren, ezin ditugu ahaztu Berbaratzan landu ditugun bestelako genero hauek: antzerkia, saiakera, kondaira, kronika, laburmetraia, abestia, etab.

Idazlea Izenburua Itzultzailea Jatorrizko hizkuntza Testu mota
Borchert, Wolfgang Orduan, aukera bakarra daukazu! Maddalen DE Manifestua
Brahim, Aziza Malkoak jario zaizkio lurrari Ainhoa ES Abestia
Brender, Irmela …eta abrakadabra Ainhoa DE Hitz-jolasa
Danquart, Pepe Bidaiari ilegala Maddalen DE Film laburra
Fernand Reynaud Mugazaina Elixabet FR Satira
Konny Gizon tantakaria / Lanaren kantua Maddalen DE Abestia
Melua, Katie Azoka-eguna Gernikan Ainhoa EN Abestia
Mrożek, Sławomir Itsaso zabalean Ainhoa PL

(zubi-hizkuntza: ES)

Antzerkia
Nino, Antonio De Arrain distiratsua Maite IT Kondaira
Rodari, Gianni Vareseko lakua Maite IT Kondaira
Sepúlveda, Luis El Tano Elixabet ES Bidaia-kronika
Taylor, Debbie Gobernatu ahal izango banu… Elixabet DE Saiakera
Tucholsky, Kurt Hizlari txarra izateko gomendioak Ainhoa DE Satira

Itzultzeaz gain, sorkuntzan ere aritu gara. Guk geuk sortutako testuak edota besterik gabe interesgarriak iruditu zaizkigun gaiak ekarri ditugu, itzulpenaren bidez lotura eginez. Era askotako testuak idatzi ditugu, hala nola olerkiak, haikuak, artikuluak, istorioak eta kronikak. Hemen dituzue Baratza ataleko gure sorkuntza-lanak:

Izenburua Idazlea Testu mota
Begirada galduak Maite Poesia
Biharamuneko haikuak Ainhoa eta Elixabet Haikuak
Haikuak emakumeari Ainhoa, Elixabet, Maddalen, Maite Haikuak
Hizkuntzalarien sindromea Maddalen Artikulua
Itzuliz itzuli Elixabet, Ainhoa, Maddalen, Maite Bertsoa
Txakurraren antza al du jabeak? Elixabet Film-kritika
Kutxiko Erresuma Elixabet Ipuin laburra
L@s Zapatistas ya las ConCIencias por la Humanidad. Pobreziaren gerrikoa agerian. Elixabet eta Maddalen Kronika
Latinoamerikako hizkuntza-aniztasuna I Elixabet Katalogoa
Latinoamerikako hizkuntza-aniztasuna II Elixabet Katalogoa
Leku txiki askotan Maddalen Artikulua
Oihanaren defentsaren gakoak; Chico Mendes eta seringueiroak Maddalen Saiakera
Perrexil, bizi ala hil? Elixabet Umorea
Perrexilaren erreakzio gazi-gozoak Elixabet Umorea
Testigantza marroia Elixabet Ipuin laburra
Udazkeneko haikuak Ainhoa eta Elixabet Haikuak

Berbaratza ataria sortu eta urte eta erdira Irudiak Hitz atala sortu genuen, irudiak eta hitzak uztartuz gure gogoetak adierazteko. Atal honetako argitalpenek argazkiak dituzte oinarri, eta testu laburrak sortzeko baliatzen ditugu.

Izenburua Idazlea Argazkia
24 Elixabet Zurriola eta Zarauzko hondartzak
Idaztea Maite Egongelako telebistaren txokoa
Ahantzi ditugu Maddalen
Bacalar Elixabet Bacalar, Quintana Roo
Burdinazko erraldoiak Maddalen Hanburgoko portua
Egunero-egunero Maite
Eraztunak Elixabet
Han goian Maddalen Kalifornia udaberrian
Itsasoaren zirrara Elixabet Portuko ura
Kaleko bakarrizketak Elixabet Hondarribia
Koloretako eguna Maite Sajorami, Cadiz
Matriarka eta latina? Elixabet La Laja, Jalisco
Nostalgia Maite Diagonal kalea, Bartzelona
Zenbat geruza… Ainhoa Tapiz-fabrika Turkian

Azkenik, interesgarriak iruditu zaizkigun kontuak ere argitaratzen ditugu, hainbat formatutan: albisteak, biografiak, kritikak… Hemen duzue orain arte osatu dugun bilduma.

Izenburua Idazlea Testu mota
Liburuen poztasuna Maddalen Ikus-entzunezkoa
Gizarte-kritika 37 margolanetan Paqel Kuczynsky Szczecin Artea/Satira
Euskararen sustraiak Elixabet Zientziaren dibulgazioa
Art in a Toilet: koloreak eta hitzak komunean Maddalen Artea
Zerealaren glosarioa Elixabet Glosarioa
Errekarriak Elixabet Berria
Marseillako Euskal Etxea Maite Kronika
Samba Maite Film-kritika
Irakurzaletasunaren alde… apalategi publikoak Ainhoa Berria
Merkatuaren legea Maite Film-kritika
Baratzeak hirian Elixabet Berria
Urteko hilabeteak Teresa Sabaté i Rodié, Rita Culla i Perarnau Ipuin irakurria
Politikoki zuzena? Elixabet Film-kritika
Erich Kästner idazlearen biografia laburra Elixabet Biografia
Adreiluak Elixabet Berria
Zapatismoa Elixabet Zientziaren dibulgazioa

Katalogoak agerian uzten du gure ezagutza linguistikoak zer hizkuntzetara mugatzen diren. Gure ezagupen horietatik abiatuta herrialde eta kultura ezberdinetara heltzen saiatu gara. Nahiz eta gure testu asko kultura hegemonikoetakoak diren —Alemania, Italia, Frantzia, Austria, etab.—, kultura ezezagunagoak lantzen saiatu gara. Hego Amerikako idazle dezente ekarri ditugu gurera, hala nola, Coll, Storni, SupGaleano, Sepúlveda, Benedetti, eta beste. Eta, askoz gutxiagotan izan den arren, idazle afrikarren bat euskaratu dugu. Munduko bazter ugari ditugu oraindik itzulpenaren bidez ezagutzeke, baina ez izan zalantzarik urruneko kulturak hurbiltzeko lanean jarraituko dugula.

Hauek izan dira gure lehen 100 argitalpenak. Ea gutxienez beste hainbeste kaleratzen ditugun!

Berbaratza

Berbaratza

Haikuak emakumeari

 

Berdintasuna!
Atera ditu garrak
lore ederrak

*

Eskubideak,
izan trans, emakume
edo maritxu

*

Zuri, gorri, beltz
txiki, handi, ertain
ezetz da ezetz!

*

Femmes, donas, vrouwen
Frauen, women, menywod
batu zaitezte!

*

Gona zein praka
beti zaude dotore
nahi duzun legez

*

Zortzi edo bi
martxo edo apiril
aurrera beti

*

Titi ta alu,
besteen esklabu?
Aske gara gu

*

Etxe eta kale
blai egingo ditugu
kolore morez

*

Ama, amona
gogor dihardugu
lortuko dugu

*

Ume, ikasle
adineko, langile
gogotsu gaude!

Berbaratza

Nostalgia

iluntzea

Ama, zerua sutan dago
burura zetorkidan esaldia atzo
Ezin atzean utzi gure iragana,
ez bada ere geure azala erre dana

Sua gori-gorian
baina aldi berean hiltzeko zorian
Minutu, segundo gutxi batzuk dira
irauten duen dirdira

Denbora gelditu
ta momentua sentitu
Eguzki izpien indar ahula
gaua datorkigula

Nostalgia, nostalgia da hitza
Egunaren azken eskutitza
Atzamar puntetatik ihesi
biharamunean etorriko da, ez etsi

Maite

Koloretako eguna

Beltza, dena beltz ikusten dut gaur, zer gertatzen zait, baina? Euria ote? Horri leporatuko diot errua gaurkoan, bada, ez baitut beste ezertan pentsatu nahi, izan ere, dagoeneko beltza da eguna, ez dago horri buelta gehiago eman beharrik, ezta?

Eta gaur? Zeinen polita eguna! Etorkizun erabat zuria ikusten dut gaurkoan, ene, baina zer nolako poza! Ahaztu zait dagoeneko atzoko egun beltza…

Baina ezin, ezin holan bizi, nekatuta nago, egun batean goian, bestean behean, arrazoi argirik gabeko aldaketa bortitzak pairatzen ditut, errusiar mendi batean banengo bezala sentitzen naiz, muturreko sentipenak, orain ezin hobeto, hurrengo honetan zulotik atera ezinik.

Ez al dute esaten bizitza ez dela zuria edo beltza? Gris mordoa dagoela?

Bada, ni ez nago ados, grisa ere tristea baita, egun grisa zer da bestela? Egun tristea, ez dut inolako zalantza izpirik, eguzki izpirik gabeko eguna baita egun grisa! Nik koloretako egunerokoa nahi dut, gaur berdea, bihar urdina, eta etzi? Nork ote daki? Larrosa? Turkesa moduko egun berde-urdina? Hori bai hori, egunero-egunero kolore ezberdinez gozatzea, begietan dirdira more, gorri eta laranja izatea!

fullsizerender-1

Maite

Matriarka eta latina?

Makina bat aldiz entzungo zenuen Latinoamerikan emakumeak etxeko zutarriak direla, sendoak, kantariak, gartsuak, ipurtandiak, umoretsuak, nekaezinak. Eta ez da txantxa, emakumea arduratzen baita haurrak hezteaz, eguneroko otorduak prestatzeaz, eta horiek erosteko sosak etxera ekartzeaz; lanordu amaiezinak aguantatzeagatik, etxean nahiz etxez kanpo lan egiteagatik, honegatik eta hargatik meritu itzela dute. Harrigarria da, bai Latinoamerikan bai munduko beste zenbait txokotan, hainbeste lan eta izerdiren ostean emakumeak zergatik ez diren gehiago konkortzen. Edo apurtzen.

Baina… Batzuen errealitatea oso garratza da: goizean ohetik erori orduko lanerako prestatu; bi ordu igaro lantokira iristeko, baina ez kotxean bakar-bakarrik eta gustuko duzun irrati katea entzunez, jendez ipurtzuloraino betetako autobus batean baizik; lantokian zortzi ordutik gora pasa, eta hori guztia hamabostean behin 1.500 peso mexikar irabazteko, hau da, 75 euro inguru; lantokitik etxera, bi orduko bidaiaren ostean, zortea baduzu, eta hiru trafiko handiko ordua egokitzen bazaizu; heldu da ordaindu gabeko bigarren lanaldiaren garaia; badakizu zenbat ordu geratzen zaizkion egunari? Etxean lau aho eta biloba bat dauzkazu, ziurrenik ez ziren hainbeste izango antisorgailuak horren garestiak izango ez balira, kondoi bakar batek 20 peso (euro bat) baino gehiago balio baitu, eta litro erdi coca colak 11 (50 zentimo); aitak eta amak janaria doan ematen dizute, eskerrak!, honezkero gosez hilda egongo baitziren etxeko guztiak hala izango ez balitz; arropa garbitu eta janaria prestatzen duzu familia guztiarentzat, eguna joan eta eguna etorri; eta gizona? Gizon matxoa orain ez da zurekin bizi, nahiz eta ezkondu ostean 17 urte luzez elkarrekin elkarbizi; mozkortia izateaz gain neskazale amorratua, hamaika aldiz engainatu zaitu, lagundu behin ere ez, aldiz, egunero mindu; are gehiago, etxean bizi zen bitartean beste neska batekin ere bizi zen. Zatitu zuen bere bizitza. Eta beste batzuen bihotza.

Ba, sinesgaitza eta amesgaizto hutsa dirudien arren, egia da kontatutako guztia.

img-20161012-wa0004

Elixabet

Egunero-egunero

Iluntasunean bidaiatzen duen sugea, pasabideetan zehar doana, gelditu, aurrera egin, gelditu, aurrera egin, behin eta berriz lan berbera, eta nekagabe jarraitzen du hala ere. Errepikagarritzat joko dute askok haren lana, baina milaka eta milaka inurritxo hari esker heltzen dira kasik txoko guztietara. Gainera, ez dago bakarrik sugetxoa, lagun ugari ditu, haiekin gurutzatzen da noizean behin, eta “tu tuuu” eginez agurtzen ditu. Batzuetan, gelditu eta elkarrizketatxoren bat izateko tartea ere badute, baina ziztu bizian alde egin behar izaten dute horren ondoren.

Iluntasunean bizi da sugetxoa, bai, baina badu argi propioa behar izanez gero, dena den, bidea buruz daki eta laguntza gabe heltzen da helmugara egunero-egunero. 8 orduko lanaldiak luzetzat jotzen dituzuela? Sugetxoak 19 ordu egiten ditu lan egunean, eta asteburuetan, 24! Atseden hartzeko denborarik ere ez du gixajoak, eta hori gutxi balitz, gaixotzen denean inurriak sutan jartzen dira, haserreturik, suge gaixoari haien arazoen errua leporatuz.

Ez da erraza ez sugetxoaren bizitza, baina arazo guztien gainetik gailentzen da zoriontasuna, egunero haien txokora iristen laguntzen dieten pertsonen poztasuna, eta horrelaxe jarraitzen du sugetxoak aurrera egin, gelditu, aurrera egin, gelditu… Baten batek dio, goizaldeko ordu txikietan “lor dezaket, lor dezaket,…” xurrumurrua ere entzun izan duela metroko tunel luzeetan zehar.

fullsizerender

Maite

Latinoamerikako hizkuntza aniztasuna II

Kolonbiatik Argentinara

Aurreko asteko postaren jarraipena tokatzen da gaurkoan. Banaketa geopolitikoari jarraituz, eta Erdialdeko Amerikako herrialdeetan hitz egiten diren hizkuntzen aniztasuna deskribatu ostean, heldu da Hego Amerikakoen txanda. Hor doa!

Kolonbia

Kolonbian hamaika hizkuntza indigena hitz egiten dira, bi kreolera, ijitoera eta espainiera kolonbiarra. Guztira 65 hizkuntza indigena baino gehiago erregistratu eta ikertzen ari dira. Hori dela eta, eztabaida bizi-bizirik dago hizkuntzalarien artean, batzuen iritziz 13 familia linguistikotan sailkatzen direlako hizkuntza guztiak, eta beste batzuen ustez gehiagotan. Legeari dagokionez, 2010eko urtarrilaren 25eko hizkuntzen legeak hainbat berrikuntza ekarri zituen. Hizkuntza eskubideak «aintzat hartu nahiz babesten» ditu, eta hizkuntza natiboen «babesa, zaintza eta sustapena» bultzatzen du.

Venezuela

Espainiera ofiziala den arren, «herri indigenen hizkuntzak ofizialak dira errepublika osoan». Horixe dio Venezuelako konstituzioaren 9. artikuluak. Miglazzia eta Capmbellen ikerketen arabera, hamar bat familia linguistikotan sailka daitezke Venezuelan hitz egiten diren hizkuntzak: caribe, chaimas, arawaka, macro-chibcha, guahibo, saliba, macro-pano, tupi, macro-puinave familiko dialektoak. Era berean, hizkuntza isolatuak daude, euskararen kasuan bezala, familia linguistiko batean sailkatu ezin izan direnak, alegia. Guztia 33 hizkuntza indigena hitz egiten dira, baita horien dialekto eta aldaerak ere. Tamalez, horietako batzuek hiztun gutxi dauzkate eta hilzorian daude.

Ekuador

Hego Amerikako herrialderik txikiena izan arren, hizkuntza aniztasuna ez da horren urria. Espainiera Ekuadorreko herritar guztientzat hizkuntza ofizial bakarra izateak beste hizkuntza batzuenganako bazterkeria eragiten du. Quechua da hizkuntza indigenetan gehien ikertu dena, baina beste hamar bat hitz egiten dira oraindik. Ekuadorreko 1998ko konstituzioaren erreformak dio espainiera ofiziala dela eta quechua, shuar eta gainerako antzinako hizkuntzak ofizialak direla herri indigenentzat legeak ezartzen dituen alorretan.

Peru

Gehien hitz egiten den hizkuntza quechua da, nahiz eta beste hainbat existitzen diren. Beste herrialde batzuetan gertatzen den bezalaxe, Peruren kasuan ere lan nekeza da zenbat hizkuntza elkarbizitzen diren zehaztea. Gainera, hizkuntzetako batzuk oraindik ikertu ez direnez, egitekoa zailagoa bihurtzen da. Herrialde honetako hezkuntza ministerioak zenbait ikerketa egin ditu gaur egun hitz egiten diren 47 hizkuntzen inguruan. Horietatik lauk Andeetan dute jatorria, eta gainerakoek, Amazonako oihanean. Hainbat arrazoi dela-eta, hizkuntza asko desagertu egin dira dagoeneko eta beste batzuek patu eta arrisku bera dute. Peruko gobernuak hizkuntza indigenen legea onetsi zuen eta, horren arabera, «hizkuntza indigenen hiztunek beren hizkuntza propioan arreta jasotzeko eskubidea dute gobernuaren edozein instituziotan». Kontua da eskubide linguistiko hori ez dela beti betetzen, eta herritar gehienei ezinbestekoa zaie espainiera jakitea.

Bolivia

Konstituzioak aurrera pausoak eman ditu hizkuntza indigenen mesedetan. Eleanitz, kultura eta nazio anitzeko gisa definitzen du gobernuak Bolivia. Baina teoria gauza bat da eta gehiegitan urruntzen da praktikatik. Edonola ere, 36 nazio eta herri aitortu zituen 2009an konstituzio berriak. Horren arabera «bai espainiera bai hizkuntza indigenak ofizialak dira», eta hizkuntza hauek aipatzen dira bertan: aymara, araona, baure, bésiro, canichana, cavineño, cayubaba, chácobo, chimán, ese ejja, guaraní, guarasuawe, guarayu, itonama, leco, machajuyaikallawaya, machineri, maropa, mojeñotrinitario, mojeñoignaciano, moré, mosetén, movima, pacawara, puquina, quechua, sirionó, tacana, tapiete, toromona, uruchipaya, weenhayek, yaminawa, yuki, yuracaré eta zamuco. Halaber, gobernuko zerbitzuetan bi hizkuntza ofizial erabiltzen dira: bata espainiera, eta bestea tokiaren araberako hizkuntza indigena bat.

Txile

Latinoamerikako herrialderik luzeenean elkarbizi diren hizkuntza indigena nagusiak hauexek dira: aimara, mapudungun, chesungun, quechua eta rapanui. Tamalez, hizkuntza guztiak ez daude sasoi berean eta batzuk hilzorian daude, hala nola, yagán eta kawésqar. Beste zenbait iraganean geratu dira iltzatuta, inork ez baititu hitz egiten gaur egun: chango, atacameño, diaguita, chono, tehuelche, yagan eta onas.

Paraguai

Paraguaiko hizkuntzen politikari buruzko ataria ireki bezain pronto, espainiera edo guarania aukeratu behar da. Biak dira ofizialak, baina hizkuntza gehiago ere hitz egiten dira, noski. Gutxienez hamaika herri indigena bizi dira Paraguain, bakoitzak bere hizkuntza hitz egiten du, baina gaur egun pertsona gutxi dira; hori da, esate baterako, guanáren kasua, mendebaldeko guaraniarena, baita angaité eta sanapaná hizkuntzena ere. Halaber, plautdietsch ere hitz egiten da, Bigarren Mundu Gerraren garaian hainbat menonita Paraguaira joan baitziren bizitzera.

Uruguai

XIX. mendera arte Uruguain hainbat hizkuntza hitz egiten ziren: charrúa hizkuntzak, guaranitik eratorritako lau hizkuntza eta afrikar jatorrikoak. Denboran zehar gauzak asko aldatu dira, ordea, eta hizkuntza gehienak desagertu egin dira. Gaur egun, espainiera nagusi da Uruguaiko lurretan.

Argentina

Argentina da katalogo honetako azken herrialdea, baina ez du hargatik garrantzi gutxiago. Bertan hitz egiten diren hizkuntza indigenetako batzuk ez dira familia linguistikoetan sailkatuak izan, hala nola, mapudungún eta chon hizkuntzak. Baina beste batzuk honako bost familia linguistiko hauetan sailkatzen dira: mataco-mataguayo, tupí-guaraní, guaycurú eta quechua. Gutxi gorabehera 15 dira familiotan sailkatzen direnak, baina horietako batzuek hiztun oso gutxi dituzte gaur egun. Iraganean hiztun kopurua bikoitza zen, baita hirukoitza ere, baina aldaketek eta egoera berriek hizkuntza horietako askoren patua aldarazi dute.

Ondorioak

Hizkuntza indigena askoren hiztun kopuruak beherakada itzela jasan du azken mendeetan. Historiak argi eta garbi erakusten du hizkuntzen egoera etengabe aldatzen dela, izan ere, batzuk atzean geratzen dira, eta beste batzuek aurrera egiten dute. Horixe bera erakusten du Latinoamerikako hizkuntza aniztasunari buruzko katalogo honek. Zergatik geratzen dira, ordea, hizkuntza batzuk iraganean iltzatuta?

Hainbat arrazoik eragiten du hizkuntza baten heriotza eta, orokortzea sekula ona ez den arren, banaketa geopolitikoaren araberako herrialdeetan hizkuntzekin zer gertatu den azaltzen saiatuko gara. Hizkuntza batzuk isolatuta geratu dira, ez dira garai berrietara egokitu (idazkera, baliabide digitalak, eta abar); globalizazioa izan daiteke beste eragile bat, kasu askotan homogeneotasuna baitakar; beste arrazoi garrantzitsu bat koloniekin hertsiki lotua dago; izan ere, europar jatorriko hizkuntza, ohitura, bizimodu, erlijio eta kulturek bertakoak ordeztu zituzten. Are gehiago, esan daiteke kolonialitatea oraindik bizi-bizirik dagoela, hizkuntza indigenak oraindik ere baztertu egiten baitira, gutxietsi eta ahaztu. Ez dezagun, beraz, akats berbera egin.

Kontuak kontu, heldu gara amaierara eta, hargatik, sarreran aipatutako ideia berbera errepikatuko dut: hizkuntza indigenek sekulako kultur ondasun ez-materiala osatzen dute.

Iturriak

Kolonbia

http://lenguasdecolombia.caroycuervo.gov.co/

Venezuela

https://www.oas.org/juridico/mla/sp/ven/sp_ven-int-const.html

Ekuador

http://congresosdelalengua.es/rosario/ponencias/aspectos/haboud_m.htm

Peru

http://www.minedu.gob.pe/campanias/lenguas-originarias-del-peru.php

http://www.defensoria.gob.pe/blog/las-lenguas-originarias-del-peru/

Bolivia

http://www.unicef.org/lac/BOLIVIA_revisado(1).pdf

http://www.eabolivia.com/blogs/15797-36-idiomas-oficiales-de-bolivia-son-presentados.html

Txile

http://www.humanidades.uach.cl/documentos_linguisticos/document.php?id=86

http://chitita.uta.cl/cursos/2012-1/0000247/recursos/r-1.pdf

Paraguai

http://www.spl.gov.py/

http://www.spl.gov.py/es/application/files/9314/6798/1505/MEMORIA_2015_original.pdf

http://www.portalguarani.com/742_jose_zanardini/13463_lenguas_indigenas_del_paraguay__por_dr_jose_zanardini.html

Uruguai

http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/

http://www.escueladigital.com.uy/historia/precolonial/indigenas.htm

Argentina

http://cuadernos.inadi.gob.ar/numero-04/ana-carolina-hecht-lenguas-indigenas-de-argentina/

http://coleccion.educ.ar/coleccion/CD9/contenidos/recursos/datos-mapas/mapa1.html

Elixabet

Latinoamerikako hizkuntza aniztasuna I

Mexikotik Antilletara

Berbaratzazaleak, gaurkoan gai berri bat landuko dugu atarian: Latinoamerikako hizkuntzen aniztasuna. Zein hizkuntza hitz egiten dira Latinoamerikan? Zenbat? Zaila da galdera horiek zehatz-mehatz erantzutea, asko baitira egoera oso desberdinetan elkarbizi diren hizkuntzak. Aniztasuna hain da handia, non, bitan banatuko baitugu informazioa. Herrialdeen banaketa geopolitikoa oinarri hartuta, gaur, Mexikon hasita, Erdialdeko Amerikako herrialdeen berri emango dizuegu; eta, datorren astean, Hegoamerikako hizkuntza aniztasunarekin jarraituko dugu.

Lehenik eta behin, hizkuntzak zer diren azalduko dugu labur-labur. Hizkuntza guztiek jatorri bera dute: mintzaira. Moreno Cabrerak honela azaltzen du: «Mintzaira gizakiaren gaitasun berezi bat da, eta horri esker, ahozko seinaleak nahiz keinuak transmititu ditzake intentzio edota eduki jakin bat komunikatzeko (Moreno Cabrera, 2014)». Gaitasun horrek gizakia animaliengandik bereizten du. Hizkuntzak etengabe aldatzen dira eta komunikatzeko aukera zabala eskaintzen dute. Gainera, gaur egun, hizkuntza askok tradizio idatzia dute.

Hortaz, hizkuntzak ondasun publikoa dira, eragozpen berezirik ezean, pertsona orok baitu ahozko seinaleak nahiz keinuak transmititzeko gaitasuna. Halaber, munduko hizkuntzek kultur ondasun ez-material izugarria osatzen dute.

Jarraian Latinoamerikako hizkuntza aniztasuna azalduko dugu, ikuspegi orokor bat osatzeko asmoz. Gutxi dakigu kontinente amerikarrean dauden hizkuntzei buruz eta, horregatik, herrialde guztiei buruzko informazio apur bat bildu dugu. Katalogo xume bat osatzea da helburua, kontura gaitezen indoeuropar jatorria duten hizkuntzez gain, askoz gehiago hitz egiten direla. Ea ba, guztiok zerbait ikasten dugun!

 

Mexiko

Mexikon legeak ez du ebazten hizkuntza ofizialik, nahiz eta biztanleen gehienentzat espainiera mexikarra ama hizkuntza izan. Europarrek inposatutako hizkuntza honetaz gain, hamaika familia linguistiko daude. Hizkuntza indigenen institutu nazionalak (INALI) honako hauek zehaztu zituen: álgica, yuto-nahua, cochimí-yumana, seri, oto-mangue, maia, totonaco-tepehua, tarasca, mixe-zoque, chontal-Oaxaca, huave. Era berean, familia horietan hizkuntza mordoa sailkatzen da; hizkuntza indigenen inguruan eginiko azterketa sakonenak gutxienez 68 hizkuntza katalogatu zituen. Hori gutxi balitz, 364 aldaera linguistiko identifikatu dira.

Guatemala

Erdialdeko Amerikako herrialde honetan, 2003an, hizkuntzen inguruko lege bat ebatzi zuen Guatemalako gobernuak (Ley de Idiomas Nacionales), eta lege horrek dio espainiera dela hizkuntza ofiziala. Herri maia, garifuna eta xinkaren hizkuntzei dagokienez, «Estatuak aitortu, sustatu eta errespetatzen ditu». Hizkuntza horiek oinarrizkoak dira nazioaren identitatearentzat, eta «kontuan hartu beharko dira administrazio publikoan». Hezkuntza elebidun eta kultura artekoaren zuzendaritza orokorraren (Dirección General de Educación Bilingüe Intercultural) arabera 22 hizkuntza hitz egiten dira proto-maia familiaren baitan eta, horiez gain, xinka, garifuna eta espainiera. Lurralde txikia izan arren, hainbat hizkuntza autoktono daude. Tamalez, hizkuntza horien erdiak ez du 20.000 hiztun baino askoz gehiago.

Belize

Nahiz eta ingelesa hizkuntza ofiziala den Erdialdeko Amerikako herrialderik txikienean, Belizeko espainiera hitz egiten dute gehienek. Ingelesa eta espainieraz gain, plautdietsch ere hitz egiten da. Hortaz, nabarmena da indoeuropar familiako hizkuntzen presentzia, baina gainerako herrialdeetan gertatzen den moduan, Belizen ere hitz egiten dira beste jatorri bateko hizkuntzak, esate baterako, garifuna edota proto-maiatik datozen maia quekchi, maia mopan eta maia yucatekoa. Horretaz gain, kreolera ere hitz egiten da; hau da, jatorri desberdinetako hiztunen artean komunikatzeko beharrak eraginda sortu zen hizkuntza.

El Salvador

Salvadorreko hizkuntza ofiziala espainiera da konstituzioko 62. artikuluaren arabera. Hiru herri indigena bizi dira El Salvadorren, nahua pilpil, lenca eta kakawira, eta hargatik, hainbat hizkuntza: nahuat da ikertuena eta hiztun gehien dituena; beste zenbaitek ez dute sasoi bera, hala nola, lenca familiko poton eta kakawira herriaren pisbi hizkuntzek.

Honduras

Pilpil hizkuntza Hondurasen ere hitz egiten zen, baina tamalez, gaur egun ez. Patu bera izan zuten, beste batzuen artean, chorti, lenca eta matagalpak. Beste hizkuntza batzuk arriskuan daude, jicaque-tol familiako tol, esate baterako, eta beste zenbaitek hiztun gutxiegi dituzte, misquitoak, besteak beste, 30.000 hiztunek soilik hitz egiten baitute Gracias a Dios departamentuan. Tawakhak miskitoaren jatorri bera du, eta paya herriak hitz egiten du. Horiez guztiez gain, espainiera ere hitz egiten da, eta ofizialtasuna duen hizkuntza bakarra da.

Nikaragua

Nikaraguako Errepublikako konstituzioaren 11. artikuluak dio Nikaraguako espainiera hizkuntza ofiziala dela. Edonola ere, Atlantikoko kostaldean zenbait hizkuntza indigena elkarbizi dira, miskitoa, adibidez; beste batzuk oso hiztun gutxi dituzte, sumoak eta ramak; eta beste zenbait hil egin dira, sutiaba, beste batzuen artean.

Costa Rica

Costa Rican soilik espainiera da ofiziala, nahiz eta chibcha familiako hainbat hizkuntza ere hitz egiten diren; guztira 24 izan dira identifikatuak eta beste batzuk desagertzear daude. Halaber, otomangue familiako chorotega ere hitz egiten da. Osasun onean dauden hizkuntza indigenetako bi bribri eta guaymia dira.

Panama

Panamaren kasuan ere espainiera da gehien hitz egiten dena eta ofizialtasuna duen bakarra. Orain arte aipatutako herrialdeetan gertatzen den bezalaxe, hainbat hizkuntza daude: emberá, waunaan, moveré, kuna, teribe eta bocotá; bribri eta seie ere hitz egiten dira, baina gutxi. Ingeles oinarriko kreolera ere hitz egiten dute zenbaitek Panaman.

Antillak

Antilletan gehien hitz egiten den hizkuntza espainiera da eta, bai Kuban, bai Dominikar Errepublikan ofiziala da. Edonola ere, konkistaren eta kolonialismoaren garaia baino lehen hainbat hizkuntza indigena hitz egiten zen, hizkuntza arahukoak, besteak beste, eta gaur egun, horien maileguak dauzka uharte hauetan hitz egiten den espainierak.

Iturriak

https://www.academia.edu/7300273/_QU%C3%89_ES_EL_

Mexiko

http://www.inali.gob.mx/

http://www.inali.gob.mx/pdf/CLIN_completo.pdf

Guatemala

http://alertanet.org/guate-idiomas.htm

http://www.mineduc.gob.gt/digebi/mapaLinguistico.html

Belize

http://www.ethnologue.com/country/BZ/languages

El Salvador

http://www.ccniselsalvador.org/node/126

Nikaragua

http://amadeoarticulos.blogspot.com.es/2013/05/las-lenguas-indigenas-de-nicaragua.html

Costa Rica

J. Diego Quesada, Las lenguas indígenas de la Costa Rica actual, Universidad Nacional: Costa Rica.

Panama

http://www.binal.ac.pa/panal/mapa.php?lang=es

Antillak

http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_10-11/lastra/p04.htm

Elixabet

Hizkuntzalarien sindromea

berba-ona

Ez da oso sindrome ezaguna, eta orain arte ez da hizkuntzalariei eragiten dien gaitzaren inguruan askorik ikertu. Lasai, ez du inolako kalterik eragiten; are gehiago, askok urte mordoxkaren buruan jakin du halakorik igaro duela. Ziur nago gure irakurleetako baten batek ere izango duela hitzen jira-birek sortutako sindromea, eta post hau irakurri ondoren hori diagnostikatzeko gauza izango da. Ni neu duela gutxi jabetu nintzen gaitzaren sintomak pairatzen ari nintzela, fenomeno zehatz baten aurrean beti modu berdinean erreakzionatzen nuela konturatzean.

Fenomeno horrek hizkuntzen lexikoarekin du zerikusia, gure kasuan, euskararenarekin. Ez al zaizue inoiz gertatu % 100 euskalduntzat jotzen zenuten hitz jakin bat beste hizkuntza bat darabilen norbaiten ahotik entzutea? Ideia hori euskararik garbienean adierazita zegoela pentsatu izan duzu bizitza guztian zehar, baina ez da hala. Erdaldun batekin hizketan, liburu bat irakurtzean edota atzerrian bidaiatzean,  hitz «euskaldun» hori beste hizkuntza batzuetan ere erabiltzen dela konturatu zara, eta zuk sortutako mitoa segundo batetik bestera irauli egiten da. Fenomenoa hobeto ulertze aldera, hizkuntzalarien sindromearen sintomak eragin dizkidaten hainbat kasu edo hitz argituko ditut jarraian.

Has gaitezen Bartzelonako zinema batean gertatu zitzaidan kasuarekin. Aretora sartzeko itxaroten geundela, hara zer galdera egin zidan lagun katalan batek: «Vulls comprar crispetes?». Harrituta begiratu nion, ez bainuen ulertzen nolatan ezagutzen zuen krispeta hitza eta, noski, ziur bainengoen katalanez palomita hitza erabiltzen zela, gaztelaniaz bezala. Gainera, ezagutzen ditudan hizkuntza guztiek ingelesezko popcorn hartu dute mailegu gisa. Baina hura bai ezustekoa! Katalanek, euskaldunen pare, crispeta direlakoak jaten dituzte zineman. Bada, crispeta hitzaren etimologia aztertzen badugu, latinezko crispus hitzetik datorrela ikusiko dugu. Eta zer adierazten du crispus hitzak? Ba, krispeta bat hoberen deskribatzen duen adjektiboa, kizkur alegia.

Hurrengo hitzaren berri Italiako merkatu batean izan nuen, gonak saltzen zituen postu batean. Bertako kartelak zera zioen: «Gonne fatti a mano». To! Italiarrek ere gure hitz berbera darabilte: gonna. Badirudi, beraz, gure aitak amari oparitu zion gona, zazpi jostunek josia, ez zela hain euskalduna; izan ere, antzinako gaztelanian du jatorria. Horrez gain, latinezko gunna hitza existitzen da, eta antzinako frantseseko gone edo gonne. Hitzaren etimologiak ez gaitu ezustean harrapatzen, zentzuzkoa baita aipatutako hizkuntzekin duen lotura. Hala ere, nahiko harrigarria da inguruko hizkuntza gehienetan erabilera hori desagertu izana, euskaran eta italieran salbu, batek daki zergatik.

Duela gutxi, bereziki harritu ninduen beste hitz batekin egin nuen topo frantses eta ekuadortar batekin hizketan nengoela. Neska frantsesak txakurkume bat zeukan besoetan, eta Ekuadorreko lagunak zer izen zuen galdetu zion. Frantsesak txakurra Chiro deitzen zela erantzun zion, eta, izena entzun orduko, barre-algara artean azaldu zuen: «Animalia gaixoa, Ekuadorren dirurik ez dutenei chiro esaten diegu». Bai zera! Kasualitate galanta, euskaldunok ere txiro hitza erabiltzen dugu. Hala ere, gaztelaniazko hiztegiek, besteak beste RAErenak, ez dute hitza jasotzen. Era berean, iturri etimologikoek ez digute arrasto handirik ematen, eta, beraz, ez dugu hitzaren inguruko informazio nabarmenik. Baliteke, ordea, jatorri espainiarreko chiros (andrajos) hitzarekin zerikusia izatea, nahiz eta, aipatu bezala, kontsultatu ditudan gaztelaniazko iturri lexikografikoetan hitz hori  agertzen ez den. Hizkuntzalaritza-kontuak gorabehera, agian ekuadortarrek euskaldunei irakatsitako hitz baten aurrean gaude, edo agian euskaldunek Ekuadorrera eraman zuten garai batean, edo batek daki. Jatorria edozein delarik ere, ezin da ukatu kasu bitxia dela.

Azken hitzaren jatorria argitzeko, Ekuadorretik Mexikora egingo dugu salto; izan ere, bertan bizi den lagun euskaldun bati esker izan dut berba horren berri. Kontua da euskaldun jatorrok kikara edo kikera izeneko ontzitxoan edaten dugula kafea, tea, kamamila eta beste. Mexikoko indigenek, ordea, guk baino lehenagotik erabiltzen dute ontzi hori, kikara hitza gaztelaniazko jícara hitzetik baitator, eta azken hori, nahuatlerazko xicalli («kalabazaz egindako ontzi») berbatik. Are gehiago, portugesek euskararen erabilera berdina mantendu dute, xícara hitza erabiltzen baitute gure adiera edo esanahi berberarekin. Sinestezina benetan hitzak egin duen aparteko bidaia, eta aipatzekoa gaztelaniaz eta euskaraz izan duen hedapen ezberdina, gaztelaniazko jícara hitzak erabilera mugatuagoa baitu. Ziur nago laguna harrituta geratu zela xehetasun guzti horietaz jabetu zenean; nik behintzat aho zabalik entzun nituen haren azalpenak.

Aipatutako egoerak zein antzeko beste batzuk bizitzean, ama-hizkuntza gogora ekarri didan hitza entzun bezain laster, begiak ñirñirka hasten zaizkit, eta irribarrea gailentzen zait aurpegian. Behin baino gehiagotan arraro xamar begiratu didate, nire aurpegiera ulertu ezinean-edo. Une horietan, nire hizkuntzan ere hitz hori existitzen dela azaltzeko beharra sentitzen dut; bitxia benetan, nire hizkuntza ez baitator latinetik, ez dauka jatorri indoeuroparrik, eta… «Egon hadi isilik, aspertu egingo ditun-eta hire hizkuntzalaritza-lezioekin», esaten dit nire barruko ahotsak. Eta orduan, hizkuntzalarien sindromearen sintomak disimuluan gordetzen saiatzen naiz; nire irribarrea pixkanaka baretzen dut, eta elkarrizketan normaltasunez parte hartzeari ekiten diot berriro ere.

Maddalen

Hiztegiak: