Begirada galduak

2016-10-04-photo-00000068

Ikusi dut,
ikusi zaitut.
Elkarrekin egin dugu topo
denbora baino ez da oztopo.

Arrapaladan hara ta hona
ikusezina zoriona.
Ez baitugu ikusten jada
bidean uzten dugun dana.

Bazkalosteko kafea
eta begizuloen nekea.
Ari gara ezkutatzen
baina ustez babesten.

Non zaude? Non gaude?
Hemendik bestalde?
Zatoz, laztandu nazazu goxotasunez,
eta begira nazazu irribarrez.

Maite

Irudia: Maddalen

Ahantzi ditugu

– Amona, gerra-garaian goserik pasatzen al zenuten?

– Guk, gosea? Bazegoen jatekorik ez zuen familiarik, hiri inguruan batez ere, baina guk baratzea genuen. Baratzea eta animaliak: behiak, txerriak, oiloak, untxiak, ahateak… Inoiz ez genuen sabela hutsik izaten; janaririk ez zitzaigun falta. Eta, pentsa, zazpi anai-arreba ginen, eta tartean bereziki tripontzia zen baten bat. Hori bai, ez zegoen menua aukeratzerik: astean zehar babarrunak jaten genituen, eta, noizean behin, egun berezietan, barbantzuak, untxia edo horrelako zerbait.

– Orduan, ez zineten horren gaizki bizi, ezta?

– Ez, gu zoriontsu ginen genuenarekin. Hori bai, baserrian lan asko egiten genuen. Ni sei urterekin hasi nintzen neba txikia zaintzen, eta hamahirurekin eskola utzi nuen soroan jarduteko. Begira zenbat aldatu den bizimodua berrogeita hamar urte eskasean.

– Hala da, gauzak asko aldatu dira. Gaur egun munduko beste puntan dagoen norbaitekin hitz egin dezakegu, eta hura ordenagailuko pantailan ikusi. Garai hartan, ordea, telefono bakarra izaten zenuten herritar guztientzat.

– Telefonoa… Urte asko igaro ziren etxean telefono bat izan genuen arte. Ni txikia nintzela, ez geneukan ezta urik ere! Gaur egun nork ez du etxean dutxatzeko aukerarik? Orduan, negua zenean, errekatik ontzi bete ur hartu, eta ukuiluan garbitzen genuen gorputza. Udan, aldiz, errekan egiten genuen. Horiek bai bainu ederrak uda partean hartzen genituenak! Ura garden-garden zegoen beti, hartxintxar marroixkaren gainean zeure oinak ikus zenitzakeen, bi ainguraren pare. Plazer hutsa izaten zen! Eta udako arratsalde beroetan, lagunak elkartu, eta plisti-plasta ibiltzen ginen han, atzamar zimurrek uretatik ateratzeko unea zela adierazten ziguten arte.

– Ba, egia esan, neguak ez zuen batere atsegina izan behar. Baina bestela, ezin esan txarto pasatzen zenutenik. Mundua asko aldatu da geroztik, bai! Baina zer bizimodu nahiago duzu, ordukoa ala gaur egungoa?

– Ez dakit zer esan. Orain askoz erosoago bizi gara, denetarik daukagu, baina orduan ere ez ginen gaizki bizi.

Amonaren hitzok duela bi urte gertatutakoa ekarri didate gogora. Erreka ertzetik pasioan nenbilela, ezusteko galanta hartu nuen. Bertatik usain arraroa zetorrela sumatu nuen, nahiko higuingarria. Gerturatu nintzenean, ehunka arrain ikusi nituen, uraren gainazalean hilik. Uraren kolorea ere ezohikoa zen, berde iluna; arrainen gorpuzki dirdiratsuekin batera irudi tamalgarria osatzen zuen. Bistakoa zen gertatutakoa; inguruko fabrikaren batek isuriak askatzeko egun egokia zela pentsatu zuen, eta, ondorioak ikusita, neurria gaizki hartu zion. Isurketak ez ziren bart gaueko kontua; agerikoa zen azken urteetan gero eta normaltasun handiagoz gertatzen zirela, baina egun hartan norbaitek kalkuluak gaizki egin zituela zirudien.

Amonak nik baino askoz lehenagotik ezagutzen du gure herriko erreka, eta ziur nago bertaratzen den bakoitzean haren jaioterria zenbat aldatu den gogoratuko duela. Hala ere, zorigaiztoz, nire bizitzak iraun dituen hogei urte hauetan, aldaketa handiak ikusi izan ditudala esan dezaket. Ni ez nintzen errekara nire burua txukuntzera joaten; baina, gure belaunaldiak ere errekako ur freskagarriaz gozatu du udako egun sargorietan. Egun horiek buruan iltzaturik dauzkat, hain ondo pasatzen baikenuen arrainak harrapatzen eta igeri egiten. Bada, ez genuen amonak kontatzen duen ur-jario ezin garbiago hori ezagutu, gizakiaren eragina sumatzen hasia baitzen dagoeneko. Nolanahi ere, errekaz gozatzeko zortea izan genuen. Badakit, ordea, hori bukatu egin dela, eta gure ondorengoek ezin izango dituztela une paregabe horiek bizi, ez behintzat gizakiak mugarik gabeko berekoikeriaz jokatzen jarraitzen badu.

Zubitik urari begiratzen diodanean, mundua gehiegi aldatu dela pentsatzen dut. Ez ote ditugu bizitzan funtsezkoak diren gauzak erosotasunaren eta diruaren izenean ahantzi? Une horietan, amonaren baserriko zoriontasuna datorkit gogora, eta ordenagailuko pantailatik hitz egiteko aukerari uko egiteko gogoa datorkit, errekan bainu goxoak hartzearen truke.

ahantzi

Maddalen

Testigantza marroia

Aurikularrak aspalditik puskatuta dauzkadan arren, bidaiatzen dudanean ez dut aspertzeko tarterik izaten, bateko liburua dela, besteko azkarregi atzean uzten den paisaia. Edo kontu-kontari joaten naiz ondoan edota parean egokitzen zaidanarekin. Sinets iezadazue, ez dauka parekorik.

 road-artistic-edit

Testigantza marroia

2016ko abuztuaren 22an

 

Eguzkiaren argia hain da gogorra, non kolorerik ilunena ere itzaltzen baitu, distira huts bihurtu arte. Infernuan ez da giro. Hego Atlantikoko Eskualde Autonomoan bero izugarria egiten du, itsaskorra. Arrazoi historikoengatik, Nikaraguako eskualde horretan oraindik ere gehienek azal kolore iluna dute, marroi-marroia, baina eguzki izpiak engaina dezake; izan ere, kolorea ezkutatzen du, distira hutsal batekin ordezkatuz.

Orain beroa jasanezina iruditzen zait, ez zait gustatzen. Baina marroia ikaragarri. Norabait joaten banaiz, beti eramaten ditut media beltzak, urdinak. Eta marroiak, noski. Urteak daramatzat Euskal Herrian bizitzen, herritik hirira ibili naiz Gipuzkoan nahiz Bizkaian. Gazteagoa dirudit, badakit, baina baditut dagoeneko berrogeita hamar urte, eta badut oraindik gogoa ikasteko eta bizitzeko. Lan asko egitea tokatu zait, goizeko seiretan jaikitzea eta goizeko ordubatean oraindik ere zutik egon behar izatea. Nikaraguan egindako ikasketek hemen ez didate ezertarako balio, baina orain lasaiago bizi naiz eta denbora daukat, ez doa hegaka. Nikaraguara ere joaten naiz etxean gordetzen dudan eltzeitsua bete xamar sumatzen dudanean. Han bizi da alaba. Nire alaba maitea. Ikasteko esaten nion, eta halaxe egin du. Orain umeekin lanean dabil fisioterapeuta gisa. Sikiera haiek ez dezatela eduki nik bolada luze batez izan nuen bizkarreko mina. Otsoari ere ez diot opa min hori, ezta Nikaragua hego-ekialdea kiskaltzen duen beroa ere. Gorroto dut bero itsaskor hori.

Azkenengoz Nikaraguan egon nintzenean medikuarenera joan behar izan nuen. Eguzkiak erre egiten du han eta azala neurrigabe hazi zitzaidan. Munstro bat nirudien. Ez dut uste hara itzuliko naizenik, eta hala ere, bai han, bai hemen, pentsiorako dirua ordaintzen dut hilero, badaezpada. Marroia. Ze polita den marroia!

 

Elixabet

Itzuliz itzuli

itzuliz itzuli - Kopia

Oporraldi luzea

inspirazio iturri,

hemen gaude berriro

nahi dugu itzuli!

Udaran izan arren

baratza nahiko urri,

hamaika testu berri

ditugu ikusi,

ta itzultzeko garaia

heldu zaigu guri!

Ainhoa, Maddalen, Maite eta Elixabet

Kutxiko Erresuma

 Berbaratzaren lehen urteurrena dela-eta, atari hauxe noiz, non, nola, zergatik eta nortzuk sortu zuten kontatzen duen istorioa:

Kutxiko Erresuma

Kutxiko Erresuma

 

Maiatzeko eguzki printzekin ernatu zen Berbaratzan lehen loretxoa. Baina, noski, lorea ernatzeko aurrez hazia erein behar da. Hazi hori, funtsa, iturburu, eta, aldi berean, ideia ere baden hori 2014ko neguan erein zuten Kutxiko Erresuman. Freskura galanta egiten zuen urte garai hartan Kutxiko kaleetan, eta, hala ere, bertan elkartzen omen ziren ia iluntzero hainbat berbalapiko. Asko gustatzen zitzaien euskaraz hitz egitea, eta itzultzea.

Urte bereko otsailaren 13an, betiko moduan Kutxin elkartu ziren iluntzeko zazpiak aldean, eta denbora aurrera zihoan arren, inork ez zuen etxeratzeko asmorik; osteguna baitzen. Asteko egun horretan ordu txikiak arte egoten ziren Kutxin ohiko berbalapikoak eta beste hainbat. Hamaika aldiz kexatu izan dira bizilagunak zaratagatik eta hurrengo eguneko lur itsaskorragatik, baina, alferrik. Eta, oraindik ere, ez dirudi antzinako tradizio hori aldatuko denik.

Kontuak kontu, egun hartan berritsu laukoteak ohiko lekuan ohiko orduan topo egin zuen, eta baratzari buruz hitz eta pitz ibili ziren ordu luzez; haiek bai berbalapikoak. Horrela sortu zen ideia, eta, hilabete batzuk geroago, hazi hartatik jaio zen lehen lorea. Orduz geroztik askoz gehiago ernatu dira.

Handik hilabete gutxira joan egin ziren Kutxitik. Baina batzuek diote etortzen direla oraindik noizean behin. Hiri edo herri bat du bakoitzak bizileku, elkarrengandik urrun, Kutxiko Erresumatik ehunka kilometrora; hala ere, moldatzen dira baratzean aritzeko.

Urtebete igaro da geroztik, eta Berbaratzak sekula ez bezelako itxura dauka: gero eta anitzagoa, koloretsuagoa, eta zabalagoa. Zenbaitek dio ezkaratz on bat dela horretarako gakoa, su bajuan, kontu handiz, berbak sukaldatu ahal izateko. Berbalapikoek esaten zuten hizkuntza dela guztion eguneroko ogia; itzultzea, aldiz, kanpoko lehengai exotikoekin bertako errezetak sortzea; eta, itzultzaileak, hizkuntzen sukaldariak direla. Lau berbalapiko berritsu haiek itzultzaileak ziren, afizioz, eta agian, egunen batean, ofizioz.

itzulpengintza

 hitzak itzulika, jiraka eta bueltaka;

lau haizetara zabaldu daitezela

sukaldeko eta atariko

burutaziorik goxoenak.

 

2015eko maiatzaren 12an

Ainhoa, Elixabet, Maite eta Maddalen

Berbaratza 2015

Udazkeneko haikuak

Zauden tokian zaudela, udazkena beti udazken.

Hona hemen gizakiak asmatutako urte garai honetan ‒udazken arratsaldetan‒ idatzi ditugun zenbait haiku!

  udazkena

Udazkeneko haikuak

Iritsi dira

udazken koloreak

zuhaitzetara.

Gau izartsua

hiriko kaleetan

ezin ikusi.

Gaztainondoa

fruituz lepo: badator,

koxk kaskarrean.

Adaburuak

haizearen norantzan;

hostoen dantza.

Iluntasuna,

tabernako zarata,

kale kantoian.

Gitarra hotsa,

behatzak geratzean

isiltasuna.

Aterpe bila

hostoak erortzean

badator hotza.

Iluntasuna

leiho ondoan entzun

kazkabar hotsa.

Kafea bor-bor

kea dariolarik,

eskuak bero.

Weser ertzean

ekiari begira

azala goxo.

Zatoz, faborez,

eguerdiko eguzki,

ni epeltzera.

Malenkonia

jada joanak dira

egun luzeak.

Hego-haizea

hodei grisen azpian.

Hostoek krix-krax.

Gaua heltzean,

nire berokipean,

oilo-ipurdia.

Alaitasuna,

ilunpekoaren zain

gaba luzeak.

Baina badatoz

solasaldi luzeak

etxe beroetan.

Baina badatoz

afari eta bazkari

kaleak zuri.

Hotz usaina,

elurra mara-mara,

kaleak zuri.

Ainhoa, Elixabet, Maite eta Ainhoa

gaua eta eguna

Perrexilaren erreakzio gazi-gozoak

perrexilaren aldeko mobilizazioa

Duela aste batzuk Osakidetzak perrexilaren prebentziorako kanpaina aurkeztu zuen eta gizarteko hainbat sektoretan egundoko erreakzioak eragin ditu. Ekologistek, feministek, historialariek, laborariek nahiz sukaldariek gogor kritikatu dute Osakidetzaren jarrera eta guztiek jarri dituzte pisuzko argudioak mahai gainean. Pasa den larunbatean guztiek bat egin zuten Donostiako Bulebarrean eta, bertan, «Gu ere perrexilaren alde!» edota «Bai abila perrexila!» gisako lemak entzun ahal izan ziren.

Berbaratzako kazetariek sektore bakoitzeko ordezkariekin hitz egitea lortu dute eta gaurkoan, haien erreakzio gazi-gozoak ekarri nahi izan ditugu hona.

Oihan Landabaso da Euskal Herriko ekologisten taldeko ordezkaria eta erabat ernegatuta honako hau kontatu digu: «Ez diegu utziko gure ekosistema arriskuan jartzen. Lehenengo perrexilaren prebentzio neurriak eta gero zer, ilegalizazioa? Sinestezina! Gizarte kapitalistaren sustraiak ustelak daude. Negozioa da nahi dutena; multinazional farmazeutikoekin batera poltsikoak diruz bete nahi dituzte. Baina haiek ez dakite perrexilak zenbat balio duen! Naturak oparitutako sendabelar paregabea da. Horregatik guk perrexilaren erabilera aldarrikatzen dugu, perrexilaren ahanztura eta desagerpena euskal biosferaren amaia baita.».

Talde feministek ere aurkako jarrera agertu dute eta Isaba Agina bozeramailearen esanetan «neurri zapaltzaileak hartu nahi dituzte, baina oker daude, erabakiek horizontalagoak izan behar dutelako». Askok defendatzen dute perrexilak abortuak probokatzeko balio duela, kantitate handian hartuz gero. «Indigena aurrekolonbiarrek hilekoa erregulatzeko erabiltzen zuten, baita abortuak probokatzeko ere. Eta guk zergatik ez?» iradoki digu Isaba Agina zestoarrak. Prebentzio kanpainak Madrilgo agintearekin izan dezakeen loturari buruz galdetu diogunean, hasieran ez du ezer erantzun. Baina bigarrengoz galdetutakoan, bero-bero eginda honela esan du: «Erraxoiren neurri atzerakoien eta zentzugabeen aurka, perrexilaren propietate abortiboak defendatzen ditugu!».

Historialariengana ere jo dugu, mendeetan zehar perrexilarekiko zein jarrera egon den jakiteko, eta, horretarako, Eneida Gazteluzar katedradunarekin hitz egin dugu. Hark kontatu digu Arquemorusek hilobiak perrexilarekin apaintzen zituela. Baina argi utzi du Antzinako Grezian ere oposizioa gogorra zela eta Heraclesek perrexila erabiltzen zuela «bere garaipenak ospatzeko koroak egiteko». Hortaz, batzuentzat heriotzaren sinbolo zena, garaipena zen besteentzat.

Gizarteko beste sektore batzuk ere kaltetuko ditu Osakidetzaren kanpaina prebentiboak: laborariak, sukaldariak eta ostalariak, besteak beste. Isidora Larreak urte mordoa daramatza EHNEn ‒Euskal Herriko Nekazarien Elkartasuna‒ eta bertan dagoenetik bizitutako «momenturik latzenak» omen dira hauek. Dudarik gabe, perrexil, jan ta bertal hil kanpaina prebentiboak landare honen eskariari eragingo dio eta Larreak aitortu duenez «lau katuk baino ez dute perrexila erosiko».

Guztiok ezagutzen dugu Karlos Argiñano beasaindarra ‒sukaldari izateagatik edo kontatzen dituen txisteengatik? Hortxe dago koxka‒ eta berarekin hitz egitea lortu ez badugu ere, beste iturri batzuen bitartez jakin ahal izan dugu asko-asko gustatzen zaiola perrexila. Are gehiago, txori txiki batek kontatu digu Karlosek bere buruari «el perejil de todas las salsas» deitzen diola! Eta baratxuria moztu ondoren, eskuak beti perrexilarekin garbitzen omen ditu. Bai gizon fina!

Kontuak kontu, eta gizarteko hainbat sektorek erakutsitako oposizioa ikusirik, Berbaratzako kazetariok uste dugu perrexilak euskaldunon eguneroko ogia izaten jarraituko duela.

Elixabet

Leku txiki askotan…

DSC01097

Historia ez da liburuetan soilik jasotzen, historia kalean dago. Berdina gertatzen da literaturarekin; izan ere, gure egunerokotasunean, gutxien espero dugun kale-bazter edo izkinean egingo dugu topo literatur lan bikain batekin. Eta gai honetaz idazten ari naizela, Berlingo East Side Gallery etorri zait burura.

Berlingo harresiak garai ilun bat ekarri zion Alemaniako hiriburuari eta, oro har, herrialde osoari. Hiria bitan banatu zuen, eta bertako hiritarrak preso zeuden beren kaleetan. Hala ere, denborak aurrera egin ahala, Berlinek garai latz haiek gainditu ditu eta harresia artez eta kulturaz bete du. East Side Gallery ekialdearen eta mendebaldearen arteko banaketa ahalbidetu zuen harresi zati bat dugu, baina gaur egun kolorez betetako muralek estaltzen dute. Bertan mundu osoko artistek egin dute beren ekarpena, iraganeko historia gogorra modu positiboan gogoratuz. Margolan ezberdinen artean literaturaz ere goza daiteke. Nire muralik gogokoenak honela dio: «Leku txiki askotan gauza txiki asko egiten dituzten pertsona txiki askok munduko historia alda dezakete». Ez da gutxi pareta batek esan dezakeena.

Maddalen

Biharamuneko haikuak

こんいちは(konnichi wa!)

Biharamunean otutako haikuak dira hauek. Baina, lehenengo, Japoniako olerki hauen nondik-norakoak zehaztuko ditugu. Honela dio Jimenezek:

Izenbururik eta errimarik gabeko estrofa laburra da haikua. Haiku batean sentsazioak biltzen dira, bost bider zazpi bider bost silabatako olerki xume batean (Jimenez, 2013: 9).

Eta Uribarrik, berriz, honako hau dio:

Haikuaren izaerari dagokionez, haimi aipatu behar da, haikuek sortzen dute giro edo aldarte berezia, estetika berezia (Uribarri, 2007).

Esaten da haiku batek errealitateko une bat jasotzen duela zuzen-zuzenean, margolari inpresionisten modura, une hori hausnartzeko betarik eman gabe gogoetari; sentsazio edo esperientzia bat iragartzen du haikuak, ez ulermen edo burutazio bat (Uribarri, 2007).

Normalean naturako elementuak agertzen dira haikuetan. Guk, ordea, malguago jokatu dugu, eta hainbat sentsazio islatzen saiatu gara. Gehiago luzatu gabe, honatx biharamuneko haiku sorta:

kimono

 

BIHARAMUNEKO HAIKUAK

Ortzimugako

lerro amaigabea:

airea, ura.

____

Garbigailuko

zurrunbilo eroa;

zoramena.

 ____

Kili-kiliak:

zure atzamar finak

bizkar gainean.

____

Sesio bila

itsasertzeko haitzak

ura heltzean.

____

Galtzadan barna

badoa zalgurdia

buztana hegan.

____

Galtzerdi erdi

abentura gogoa

 garbigailuan.

____

Egunsentian,

eguzkiaren printzek

bailara piztu.

____

Salda beroa

zurrutaka edan

ai, erredura!

 ____

Kirkil xaloa

kri-kri, kri-kri abesten

erantzunik ez.

  

Ainhoa eta Elixabet


 

 

BIBLIOGRAFIA

Jimenez, J. (2013). Orbel azpiko haikuak. Denonartean. Berriozar.

Uribarri, I. (2007). «Haiku japoniarrak. Lau maisu: Baxô, Buson, Issa eta Xiki». Senez 32.

Perrexil, bizi ala hil?

«Perrexil, jan ta bertal hil» kanpainaren logoa.

Irudia: «Perrexil, jan ta bertal hil» kanpainaren logoa.

Inor gutxik ezagutzen ditu perrexilak izan ditzakeen ondorioak, baina ezin daitezke alde batera utzi, gehiegizko kontsumoa hilgarria izan baitaiteke. Petroselinum crispum landareak ere baditu albo ondorioak eta horiek ezagutarazteko kanpaina bat jarri du abian Osakidetzak «perrexil, jan ta bertan hil» lelopean.

Perrexilaren aktibo sendagarrietako bat apiol izeneko konposatu kimiko organikoa da eta kontua da, apiol gehiegi hartzen duenak intoxikatzeko arriskua duela. Ondorioz, behar baino perrexil gehiago jaten duenak bere sabeleko Ness munstroa esnaraziko du eta haize ufada bortitzak izango ditu. Sintoma hori jasandakoan perrexilaren zapore paregabea dastatzen jarraitzen duenak arritmiak izan ditzake. Hau da, bihotzaren sistema elektrikoan gertatutako asaldura multzo izugarriak, aurreko gidaria L-duna denean eta maldan gora autoa abiarazi behar duenean zeure bihotzak sufritzen duen asaldura baino are okerragoa. Nahikoa ase ez eta perrexil gehiago jaten duenak jakin behar luke bere gibelak eta giltzurrunek greba eskubidea dutela; halakoetan, arazgarria den oro pozoi bihurtzen da. Sintoma horiek hautematen ez badira, denboraren poderioz perrexilak heriotza ekar dezake. Beraz, broma gutxi perrexilarekin!

Aspalditik dator perrexilaren botere suntsitzaileekiko susmoa. Antzinako Grezian, Peloponeso penintsulako zenbait hiritar tentuz ibiltzen ziren perrexilarekin. Izan ere, Arquemorusek ‒heriotzaren mezulariak‒ perrexila erabiltzen zuen hilobiak apaintzeko. Geroztik, kasu aipagarri gehiago egon dira historian zehar. Esate baterako, perrexilaren masakre lazgarria ‒Masacre del perejil‒. Azken istripua 2009an gertatu zen: «Perejil vuelve a ser noticia por la trágica muerte de al menos ocho personas».

Atzo arratsaldeko prentsaurrekoan, Osakidetzako ordezkarietako batek honela borobildu zuen bere jarduna: «Oraingoz medida prebentiboak hartuko dira. Baina etorkizun hurbilean, perrexilaren ilegalizaziorako negoziaketak egotea posible da, ze perrexila gizartearentzat mehatxu konstantea suposatzen du.».

Elixabet