Latinoamerikako hizkuntza aniztasuna II

Kolonbiatik Argentinara

Aurreko asteko postaren jarraipena tokatzen da gaurkoan. Banaketa geopolitikoari jarraituz, eta Erdialdeko Amerikako herrialdeetan hitz egiten diren hizkuntzen aniztasuna deskribatu ostean, heldu da Hego Amerikakoen txanda. Hor doa!

Kolonbia

Kolonbian hamaika hizkuntza indigena hitz egiten dira, bi kreolera, ijitoera eta espainiera kolonbiarra. Guztira 65 hizkuntza indigena baino gehiago erregistratu eta ikertzen ari dira. Hori dela eta, eztabaida bizi-bizirik dago hizkuntzalarien artean, batzuen iritziz 13 familia linguistikotan sailkatzen direlako hizkuntza guztiak, eta beste batzuen ustez gehiagotan. Legeari dagokionez, 2010eko urtarrilaren 25eko hizkuntzen legeak hainbat berrikuntza ekarri zituen. Hizkuntza eskubideak «aintzat hartu nahiz babesten» ditu, eta hizkuntza natiboen «babesa, zaintza eta sustapena» bultzatzen du.

Venezuela

Espainiera ofiziala den arren, «herri indigenen hizkuntzak ofizialak dira errepublika osoan». Horixe dio Venezuelako konstituzioaren 9. artikuluak. Miglazzia eta Capmbellen ikerketen arabera, hamar bat familia linguistikotan sailka daitezke Venezuelan hitz egiten diren hizkuntzak: caribe, chaimas, arawaka, macro-chibcha, guahibo, saliba, macro-pano, tupi, macro-puinave familiko dialektoak. Era berean, hizkuntza isolatuak daude, euskararen kasuan bezala, familia linguistiko batean sailkatu ezin izan direnak, alegia. Guztia 33 hizkuntza indigena hitz egiten dira, baita horien dialekto eta aldaerak ere. Tamalez, horietako batzuek hiztun gutxi dauzkate eta hilzorian daude.

Ekuador

Hego Amerikako herrialderik txikiena izan arren, hizkuntza aniztasuna ez da horren urria. Espainiera Ekuadorreko herritar guztientzat hizkuntza ofizial bakarra izateak beste hizkuntza batzuenganako bazterkeria eragiten du. Quechua da hizkuntza indigenetan gehien ikertu dena, baina beste hamar bat hitz egiten dira oraindik. Ekuadorreko 1998ko konstituzioaren erreformak dio espainiera ofiziala dela eta quechua, shuar eta gainerako antzinako hizkuntzak ofizialak direla herri indigenentzat legeak ezartzen dituen alorretan.

Peru

Gehien hitz egiten den hizkuntza quechua da, nahiz eta beste hainbat existitzen diren. Beste herrialde batzuetan gertatzen den bezalaxe, Peruren kasuan ere lan nekeza da zenbat hizkuntza elkarbizitzen diren zehaztea. Gainera, hizkuntzetako batzuk oraindik ikertu ez direnez, egitekoa zailagoa bihurtzen da. Herrialde honetako hezkuntza ministerioak zenbait ikerketa egin ditu gaur egun hitz egiten diren 47 hizkuntzen inguruan. Horietatik lauk Andeetan dute jatorria, eta gainerakoek, Amazonako oihanean. Hainbat arrazoi dela-eta, hizkuntza asko desagertu egin dira dagoeneko eta beste batzuek patu eta arrisku bera dute. Peruko gobernuak hizkuntza indigenen legea onetsi zuen eta, horren arabera, «hizkuntza indigenen hiztunek beren hizkuntza propioan arreta jasotzeko eskubidea dute gobernuaren edozein instituziotan». Kontua da eskubide linguistiko hori ez dela beti betetzen, eta herritar gehienei ezinbestekoa zaie espainiera jakitea.

Bolivia

Konstituzioak aurrera pausoak eman ditu hizkuntza indigenen mesedetan. Eleanitz, kultura eta nazio anitzeko gisa definitzen du gobernuak Bolivia. Baina teoria gauza bat da eta gehiegitan urruntzen da praktikatik. Edonola ere, 36 nazio eta herri aitortu zituen 2009an konstituzio berriak. Horren arabera «bai espainiera bai hizkuntza indigenak ofizialak dira», eta hizkuntza hauek aipatzen dira bertan: aymara, araona, baure, bésiro, canichana, cavineño, cayubaba, chácobo, chimán, ese ejja, guaraní, guarasuawe, guarayu, itonama, leco, machajuyaikallawaya, machineri, maropa, mojeñotrinitario, mojeñoignaciano, moré, mosetén, movima, pacawara, puquina, quechua, sirionó, tacana, tapiete, toromona, uruchipaya, weenhayek, yaminawa, yuki, yuracaré eta zamuco. Halaber, gobernuko zerbitzuetan bi hizkuntza ofizial erabiltzen dira: bata espainiera, eta bestea tokiaren araberako hizkuntza indigena bat.

Txile

Latinoamerikako herrialderik luzeenean elkarbizi diren hizkuntza indigena nagusiak hauexek dira: aimara, mapudungun, chesungun, quechua eta rapanui. Tamalez, hizkuntza guztiak ez daude sasoi berean eta batzuk hilzorian daude, hala nola, yagán eta kawésqar. Beste zenbait iraganean geratu dira iltzatuta, inork ez baititu hitz egiten gaur egun: chango, atacameño, diaguita, chono, tehuelche, yagan eta onas.

Paraguai

Paraguaiko hizkuntzen politikari buruzko ataria ireki bezain pronto, espainiera edo guarania aukeratu behar da. Biak dira ofizialak, baina hizkuntza gehiago ere hitz egiten dira, noski. Gutxienez hamaika herri indigena bizi dira Paraguain, bakoitzak bere hizkuntza hitz egiten du, baina gaur egun pertsona gutxi dira; hori da, esate baterako, guanáren kasua, mendebaldeko guaraniarena, baita angaité eta sanapaná hizkuntzena ere. Halaber, plautdietsch ere hitz egiten da, Bigarren Mundu Gerraren garaian hainbat menonita Paraguaira joan baitziren bizitzera.

Uruguai

XIX. mendera arte Uruguain hainbat hizkuntza hitz egiten ziren: charrúa hizkuntzak, guaranitik eratorritako lau hizkuntza eta afrikar jatorrikoak. Denboran zehar gauzak asko aldatu dira, ordea, eta hizkuntza gehienak desagertu egin dira. Gaur egun, espainiera nagusi da Uruguaiko lurretan.

Argentina

Argentina da katalogo honetako azken herrialdea, baina ez du hargatik garrantzi gutxiago. Bertan hitz egiten diren hizkuntza indigenetako batzuk ez dira familia linguistikoetan sailkatuak izan, hala nola, mapudungún eta chon hizkuntzak. Baina beste batzuk honako bost familia linguistiko hauetan sailkatzen dira: mataco-mataguayo, tupí-guaraní, guaycurú eta quechua. Gutxi gorabehera 15 dira familiotan sailkatzen direnak, baina horietako batzuek hiztun oso gutxi dituzte gaur egun. Iraganean hiztun kopurua bikoitza zen, baita hirukoitza ere, baina aldaketek eta egoera berriek hizkuntza horietako askoren patua aldarazi dute.

Ondorioak

Hizkuntza indigena askoren hiztun kopuruak beherakada itzela jasan du azken mendeetan. Historiak argi eta garbi erakusten du hizkuntzen egoera etengabe aldatzen dela, izan ere, batzuk atzean geratzen dira, eta beste batzuek aurrera egiten dute. Horixe bera erakusten du Latinoamerikako hizkuntza aniztasunari buruzko katalogo honek. Zergatik geratzen dira, ordea, hizkuntza batzuk iraganean iltzatuta?

Hainbat arrazoik eragiten du hizkuntza baten heriotza eta, orokortzea sekula ona ez den arren, banaketa geopolitikoaren araberako herrialdeetan hizkuntzekin zer gertatu den azaltzen saiatuko gara. Hizkuntza batzuk isolatuta geratu dira, ez dira garai berrietara egokitu (idazkera, baliabide digitalak, eta abar); globalizazioa izan daiteke beste eragile bat, kasu askotan homogeneotasuna baitakar; beste arrazoi garrantzitsu bat koloniekin hertsiki lotua dago; izan ere, europar jatorriko hizkuntza, ohitura, bizimodu, erlijio eta kulturek bertakoak ordeztu zituzten. Are gehiago, esan daiteke kolonialitatea oraindik bizi-bizirik dagoela, hizkuntza indigenak oraindik ere baztertu egiten baitira, gutxietsi eta ahaztu. Ez dezagun, beraz, akats berbera egin.

Kontuak kontu, heldu gara amaierara eta, hargatik, sarreran aipatutako ideia berbera errepikatuko dut: hizkuntza indigenek sekulako kultur ondasun ez-materiala osatzen dute.

Iturriak

Kolonbia

http://lenguasdecolombia.caroycuervo.gov.co/

Venezuela

https://www.oas.org/juridico/mla/sp/ven/sp_ven-int-const.html

Ekuador

http://congresosdelalengua.es/rosario/ponencias/aspectos/haboud_m.htm

Peru

http://www.minedu.gob.pe/campanias/lenguas-originarias-del-peru.php

http://www.defensoria.gob.pe/blog/las-lenguas-originarias-del-peru/

Bolivia

http://www.unicef.org/lac/BOLIVIA_revisado(1).pdf

http://www.eabolivia.com/blogs/15797-36-idiomas-oficiales-de-bolivia-son-presentados.html

Txile

http://www.humanidades.uach.cl/documentos_linguisticos/document.php?id=86

http://chitita.uta.cl/cursos/2012-1/0000247/recursos/r-1.pdf

Paraguai

http://www.spl.gov.py/

http://www.spl.gov.py/es/application/files/9314/6798/1505/MEMORIA_2015_original.pdf

http://www.portalguarani.com/742_jose_zanardini/13463_lenguas_indigenas_del_paraguay__por_dr_jose_zanardini.html

Uruguai

http://www.historiadelaslenguasenuruguay.edu.uy/

http://www.escueladigital.com.uy/historia/precolonial/indigenas.htm

Argentina

http://cuadernos.inadi.gob.ar/numero-04/ana-carolina-hecht-lenguas-indigenas-de-argentina/

http://coleccion.educ.ar/coleccion/CD9/contenidos/recursos/datos-mapas/mapa1.html

Elixabet

Latinoamerikako hizkuntza aniztasuna I

Mexikotik Antilletara

Berbaratzazaleak, gaurkoan gai berri bat landuko dugu atarian: Latinoamerikako hizkuntzen aniztasuna. Zein hizkuntza hitz egiten dira Latinoamerikan? Zenbat? Zaila da galdera horiek zehatz-mehatz erantzutea, asko baitira egoera oso desberdinetan elkarbizi diren hizkuntzak. Aniztasuna hain da handia, non, bitan banatuko baitugu informazioa. Herrialdeen banaketa geopolitikoa oinarri hartuta, gaur, Mexikon hasita, Erdialdeko Amerikako herrialdeen berri emango dizuegu; eta, datorren astean, Hegoamerikako hizkuntza aniztasunarekin jarraituko dugu.

Lehenik eta behin, hizkuntzak zer diren azalduko dugu labur-labur. Hizkuntza guztiek jatorri bera dute: mintzaira. Moreno Cabrerak honela azaltzen du: «Mintzaira gizakiaren gaitasun berezi bat da, eta horri esker, ahozko seinaleak nahiz keinuak transmititu ditzake intentzio edota eduki jakin bat komunikatzeko (Moreno Cabrera, 2014)». Gaitasun horrek gizakia animaliengandik bereizten du. Hizkuntzak etengabe aldatzen dira eta komunikatzeko aukera zabala eskaintzen dute. Gainera, gaur egun, hizkuntza askok tradizio idatzia dute.

Hortaz, hizkuntzak ondasun publikoa dira, eragozpen berezirik ezean, pertsona orok baitu ahozko seinaleak nahiz keinuak transmititzeko gaitasuna. Halaber, munduko hizkuntzek kultur ondasun ez-material izugarria osatzen dute.

Jarraian Latinoamerikako hizkuntza aniztasuna azalduko dugu, ikuspegi orokor bat osatzeko asmoz. Gutxi dakigu kontinente amerikarrean dauden hizkuntzei buruz eta, horregatik, herrialde guztiei buruzko informazio apur bat bildu dugu. Katalogo xume bat osatzea da helburua, kontura gaitezen indoeuropar jatorria duten hizkuntzez gain, askoz gehiago hitz egiten direla. Ea ba, guztiok zerbait ikasten dugun!

 

Mexiko

Mexikon legeak ez du ebazten hizkuntza ofizialik, nahiz eta biztanleen gehienentzat espainiera mexikarra ama hizkuntza izan. Europarrek inposatutako hizkuntza honetaz gain, hamaika familia linguistiko daude. Hizkuntza indigenen institutu nazionalak (INALI) honako hauek zehaztu zituen: álgica, yuto-nahua, cochimí-yumana, seri, oto-mangue, maia, totonaco-tepehua, tarasca, mixe-zoque, chontal-Oaxaca, huave. Era berean, familia horietan hizkuntza mordoa sailkatzen da; hizkuntza indigenen inguruan eginiko azterketa sakonenak gutxienez 68 hizkuntza katalogatu zituen. Hori gutxi balitz, 364 aldaera linguistiko identifikatu dira.

Guatemala

Erdialdeko Amerikako herrialde honetan, 2003an, hizkuntzen inguruko lege bat ebatzi zuen Guatemalako gobernuak (Ley de Idiomas Nacionales), eta lege horrek dio espainiera dela hizkuntza ofiziala. Herri maia, garifuna eta xinkaren hizkuntzei dagokienez, «Estatuak aitortu, sustatu eta errespetatzen ditu». Hizkuntza horiek oinarrizkoak dira nazioaren identitatearentzat, eta «kontuan hartu beharko dira administrazio publikoan». Hezkuntza elebidun eta kultura artekoaren zuzendaritza orokorraren (Dirección General de Educación Bilingüe Intercultural) arabera 22 hizkuntza hitz egiten dira proto-maia familiaren baitan eta, horiez gain, xinka, garifuna eta espainiera. Lurralde txikia izan arren, hainbat hizkuntza autoktono daude. Tamalez, hizkuntza horien erdiak ez du 20.000 hiztun baino askoz gehiago.

Belize

Nahiz eta ingelesa hizkuntza ofiziala den Erdialdeko Amerikako herrialderik txikienean, Belizeko espainiera hitz egiten dute gehienek. Ingelesa eta espainieraz gain, plautdietsch ere hitz egiten da. Hortaz, nabarmena da indoeuropar familiako hizkuntzen presentzia, baina gainerako herrialdeetan gertatzen den moduan, Belizen ere hitz egiten dira beste jatorri bateko hizkuntzak, esate baterako, garifuna edota proto-maiatik datozen maia quekchi, maia mopan eta maia yucatekoa. Horretaz gain, kreolera ere hitz egiten da; hau da, jatorri desberdinetako hiztunen artean komunikatzeko beharrak eraginda sortu zen hizkuntza.

El Salvador

Salvadorreko hizkuntza ofiziala espainiera da konstituzioko 62. artikuluaren arabera. Hiru herri indigena bizi dira El Salvadorren, nahua pilpil, lenca eta kakawira, eta hargatik, hainbat hizkuntza: nahuat da ikertuena eta hiztun gehien dituena; beste zenbaitek ez dute sasoi bera, hala nola, lenca familiko poton eta kakawira herriaren pisbi hizkuntzek.

Honduras

Pilpil hizkuntza Hondurasen ere hitz egiten zen, baina tamalez, gaur egun ez. Patu bera izan zuten, beste batzuen artean, chorti, lenca eta matagalpak. Beste hizkuntza batzuk arriskuan daude, jicaque-tol familiako tol, esate baterako, eta beste zenbaitek hiztun gutxiegi dituzte, misquitoak, besteak beste, 30.000 hiztunek soilik hitz egiten baitute Gracias a Dios departamentuan. Tawakhak miskitoaren jatorri bera du, eta paya herriak hitz egiten du. Horiez guztiez gain, espainiera ere hitz egiten da, eta ofizialtasuna duen hizkuntza bakarra da.

Nikaragua

Nikaraguako Errepublikako konstituzioaren 11. artikuluak dio Nikaraguako espainiera hizkuntza ofiziala dela. Edonola ere, Atlantikoko kostaldean zenbait hizkuntza indigena elkarbizi dira, miskitoa, adibidez; beste batzuk oso hiztun gutxi dituzte, sumoak eta ramak; eta beste zenbait hil egin dira, sutiaba, beste batzuen artean.

Costa Rica

Costa Rican soilik espainiera da ofiziala, nahiz eta chibcha familiako hainbat hizkuntza ere hitz egiten diren; guztira 24 izan dira identifikatuak eta beste batzuk desagertzear daude. Halaber, otomangue familiako chorotega ere hitz egiten da. Osasun onean dauden hizkuntza indigenetako bi bribri eta guaymia dira.

Panama

Panamaren kasuan ere espainiera da gehien hitz egiten dena eta ofizialtasuna duen bakarra. Orain arte aipatutako herrialdeetan gertatzen den bezalaxe, hainbat hizkuntza daude: emberá, waunaan, moveré, kuna, teribe eta bocotá; bribri eta seie ere hitz egiten dira, baina gutxi. Ingeles oinarriko kreolera ere hitz egiten dute zenbaitek Panaman.

Antillak

Antilletan gehien hitz egiten den hizkuntza espainiera da eta, bai Kuban, bai Dominikar Errepublikan ofiziala da. Edonola ere, konkistaren eta kolonialismoaren garaia baino lehen hainbat hizkuntza indigena hitz egiten zen, hizkuntza arahukoak, besteak beste, eta gaur egun, horien maileguak dauzka uharte hauetan hitz egiten den espainierak.

Iturriak

https://www.academia.edu/7300273/_QU%C3%89_ES_EL_

Mexiko

http://www.inali.gob.mx/

http://www.inali.gob.mx/pdf/CLIN_completo.pdf

Guatemala

http://alertanet.org/guate-idiomas.htm

http://www.mineduc.gob.gt/digebi/mapaLinguistico.html

Belize

http://www.ethnologue.com/country/BZ/languages

El Salvador

http://www.ccniselsalvador.org/node/126

Nikaragua

http://amadeoarticulos.blogspot.com.es/2013/05/las-lenguas-indigenas-de-nicaragua.html

Costa Rica

J. Diego Quesada, Las lenguas indígenas de la Costa Rica actual, Universidad Nacional: Costa Rica.

Panama

http://www.binal.ac.pa/panal/mapa.php?lang=es

Antillak

http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_10-11/lastra/p04.htm

Elixabet